Archives du mot-clé metodoloji

Lalin ak solèy: sa w pi pito? Enpòtans yon teyori konsomatè (1)

Sa enposib! Gen plis pase 7 milya moun sou tè a. Chak gen yon istwa. Menm 2 marasa rete 2 moun diferan. Li pa t ap posib (e sa pa t ap fòseman itil) pou tabli yon teyori ki esplike epi predi konpòtman chak grenn moun ki ap konsome sou latè .

Chak moun gen yon istwa.

Poutan, aktivite konsome a, soti depi nou fèt rive nan granmoun nou, jwe yon gwo plas nan lavi nou. Lèt, rad, manje, bwè, pran plezi, achte yon liv, peye koupe cheve nou oswa pou pran yon bèl kout peny, peye lekòl…nou pa janm sispann konsome. Yon bon pati nan ekonomi yon peyi chita sou desizyon moun yo ap pran pou yo konsome. Gen nan desizyon sa yo nou tèlman abitye avèk yo, nou bliye si se desizyon yo ye, nou bliye si se chwazi nou chwazi yon opsyon achak fwa nan mitan plizyè opsyon. San di petèt, konprann kòman nou fè chwa sa yo se yon bagay enpòtan. Si nou ta rive predi yo menm se t ap sa nèt. Malerezman, sa pa posib.

Gen twòp twòp paramèt ki antre, twòp faktè ki enfliyanse desizyon n ap pran yo. Poudayè, menm nou menm poukont pa nou, li kapab difisil pou prevwa pwòp chwa nou yo ak presizyon. Plizyè fwa nou konn fin di nou pral achte tèl bagay nan mache a oswa nan makèt la, epi lè nou rive nou sezi wè n ap achte sa n pa t bezwen e nou bliye achte sa n te bezwen. Kidonk, si menm nou menm pa ka fin mèt chwa konsomasyon nou yo, ale wè save ki pa menm konnen nou epi ki ap li nan gwo liv.

Eske sa vle di pa gen espwa? Eske sa vle di nou p ap janm ka konprann jan ekonomi an fonksyone? Eske sa vle di etidye fason syans ekonomik yo pwoche konpòtman konsomatè a se yon tan pèdi? Eske yon teyori ekonomik sou konsomatè a ap janm reyalis? Si li p ap janm reyalis, èske sa vo lapenn pou nou konnen l?

Pou nou reponn kesyon sa yo, e anvan nou kòmanse prezante ou teyori konsomatè a (yon mèvèy senplisite ak bèlte) nan yon seri biyè k ap vini, nou bezwen byen konprann sa ki yon modèl ak sa ki yon teyori. Lè nou fin konprann sa a, n ap wè pouki yon modèl, oswa yon teyori, pa oblije reyalis pou li enteresan.

Men anvan kisa ki yon teyori? Kisa ki yon modèl? Karl Popper te vin ak yon bèl imaj tou senp pou esplike sa ki yon teyori. Pou li, se tankou yon « nas » (wi wi, tankou nas pechè yo) ou voye pou ou kapab met men sou reyalite a (ba li sans, esplike l, domine l…). San yon « nas » konsa, lè nou ap chèche repons kesyon yo, nou t ap lage nan fè titato nèt. Teyori a sèvi nou tankou bwat zouti yon bòs gen nan men l lè li ap travay. Suivan pwoblèm ki prezante a, li konnen ki zouti li ka itilize. Modèl yo se prèske menm bagay la. Nan menm egzanp sa a, yon zouti poukont li ki anndan bwat zouti a te ka jwe wòl yon modèl. Se yon chema tou fèt ki senplifye reyalite a pou kapab pi byen metrize l. Kidonk teyori yo pi laj, pi abstrè toujou pase modèl yo, men sa konn rive yo itilize mo modèl la nan menm sans ak yon teyori tou, e sa pa twò grav.

Ni teyori yo, ni modèl yo, yo chita sou ipotèz, yon seri ide tou fèt, ki plizoumwen gen sans, nou pati avèk yo san nou pa toujou chèche demontre yo. Yo konn rele yo aksyòm tou, postila (menm si tout mo sa yo pa fin ekivalan vre, men sa pa enpòtan pou kounye a).

Nan yon kokennchenn atik sou metodoloji nan ekonomi, Methodology of Positive Economics, Milton Friedman (1953) defann ide kòmkwa ipotèz yon modèl oswa yon teyori chita sou yo pa oblije reyalis pou modèl la enteresan. Sa ki enpòtan, se kapasite modèl la pou li predi bonjan rezilta, pou li fè prediksyon ki kòrèk.

Alòs se pa tout moun ki dakò ak analiz Friedman nan, e apwòch li a (yon apwòch enstrimantalis kote « se rezilta ki konte ») te jwenn anpil kritik menm jan li te jwenn anpil disip la.

Gen yon lòt apwòch sou wòl yon modèl ki soti nan literati sou teyori kominikasyon an, se apwòch Deutsch (1952) a, nan yon kokennchenn atik li te ekri:
On communication models in social sciences. Nan tweet pi ba yo, nou te esplike ke pou otè sa a yon modèl dwe reyalis. Men lè ou li atik la ak plis atansyon, ou ap konprann nan ki sans Deutsch di yon modèl dwe reyalis la. Se pa de ipotèz modèl la li t ap pale. Men pito, li t ap pale de prediksyon modèl la pèmèt nou fè yo. Sa vle di pou Deutsch, li enpòtan pou prediksyon yon modèl pèmèt nou fè reyalite a kore prediksyon sa a. Kidonk, finalman, Deutsch di menm bagay ak Friedman!

Friedman pa janm di moun k ap bati modèl yo oswa teyori yo kapab inyore reyalite a totalman. Okontrè, li di fòk rezilta nou jwenn yo, prediksyon ki fèt yo kòrèk.E pou Friedman, ekonomi an se yon syans « pozitif » li ye anvan tout bagay, sa vle di li chita sou jan bagay yo ye. Sa Friedman di, se ipotèz yo ki pa oblije reyalis! Poudayè, Friedman esplike ak bonjan egzanp, pouki sa tou senpman pa gen sans pou yon moun ap teste yon teyori sou baz ipotèz li. Li te pran egzanp yon boul ou lage anba k ap sibi akselerasyon lapezantè. Lè nou aplike ekwasyon sinematik yo pou nou jwenn konbyen tan boul la ap pran anvan li rive atè, nou sipoze anba anba ke atmosfè nou ladan an ase pwòch kondisyon ki t ap egziste si nou te nan vid. Sa pa enpòtan pou konnen si se vre atmosfè a pwòch kondisyon ki nan levid yo (kesyon sa a san sans, paske nou p ap janm ka konnen repons lan si nou pa fikse yon barèm an gwo ponyèt). Sèl sa ki enpòtan, se konnen èske ak ipotèz sa a modèl la toujou bay yon rezilta ki pwòch reyalite a.

Li klè rezilta n ap jwenn lan ka pa janm egal 100% ak rezilta teyorik modèl la prevwa a menm si pa ta gen erè meziray. Se vre gen modèl pi sofistike, ki sèvi ak ipotèz ki pi « reyalis » (tankou, rekonèt rezistans lè a) ki ka bay rezilta ki pi pwòch rezilta reyèl la. Men Friedman di nou reflechi si ti presizyon anplis sa a nou jwenn nan vo lapenn pou nou al sofistike modèl la jan nou te oblije sofistike l la. Si ti ekwasyon sinematik yo ka ban nou « bon » rezilta toutpandan yo senp lan, enben nou ka kenbe modèl la menm si ipotèz li yo ta mwens « reyalis » pase yon modèl ki pi sofistike e ki pi presi.

Yon moun k ap tonbe anba…libekalib

Pou nou retounen sou teyori konsomatè a, wi gen yon teyori ki egziste. Li chita sou yon seri ipotèz konsènan preferans konsomatè yo, sa vle di sa yo pi pito ak jan yo konpòte yo. Ipotèz sa yo ki fèt sou preferans yo, gen moun ki konn ap eseye evalye teyori a sou baz èske ipotèz sa yo reyalis, èske gen konsomatè ki gen preferans ki konsa vre. Yonn nan egzanp yo, se koze konsomatè a toujou pi pito genyen yon tikras pase pou l pa gen anyen ditou. N ap dakò, gen anpil ka kote moun konn fè kòlè pa pran yon bagay y ap fè yo kado akoz ògèy. Men èske sa vle di tout teyori a pa kenbe? Friedman t ap di non, se pa konsa pou nou gade pwoblèm nan. Nou ta dwe mande tèt nou pito èske esplikasyon teyori a koyeran epi senp ase toutpandan prediksyon teyori a plizoumwen kadre ak reyalite a. Yonn nan prediksyon teyori a, pa egzanp, gen pou wè ak fason konsomatè yo ap reyaji si pri pwodui yo ta chanje. Si nou wè teyori a rive byen predi konpòtman konsomatè yo nan ekonomi an, nou ka di « kimele » nou si ipotèz yo reyalis ou pa. San di petèt, ta gen anpil bagay nou ta ka di sou apwòch « se rezilta ki konte » Friedman nan. Men pou biyè sa a, nou p ap antre nan detay filozofik ak metodolojik sa yo.

Sa w panse? Nou pare pou nou gade kisa teyori konsomatè a ka aprann nou sou konsomatè yo, chwa y ap fè? Nou pare pou nou etidye lalin ak solèy kisa konsomatè a pi pito? Epi tou, ou pa janm konnen kisa li ka aprann ou menm sou pwòp tèt ou tou. Randevou kase.