Archives pour la catégorie Ekonomi

[Nou te li pou ou:] Wòl fanm ayisyèn yo nan ekonomi sosyal solidè a

Nou ka telechaje sentèz sa a an pdf tou, jis klike sou lyen sa a:

Referans :

Oriza, J., & Paul, B. (2014). Rôle des femmes entrepreneures dans le renforcement de l’économie sociale et solidaire en Haïti. Haïti Perspectives, 3(3), 23-26.

Mo kle :

 Fanm; kapital sosyal; mikwofinans; koperativ; agrikilti; komès

Sentèz

1/ Objektif tèks la

Tèks la vle montre fanm ayisyèn yo gen yon vizyon (solidarite) ak yon enpòtans nan ekonomi sosyal e solidè a ki fè nou ta dwe mize sou yo pou sektè sa a ka devlope pi plis toujou.

2/ Metodoloji

Ranmase/Analiz apati lòt rechèch                          

3/ Moun/Zòn etid la touche

Ayiti

4/ Rezilta ki pi enteresan

Anvan otè yo antre nan nannan diskisyon an, yo raple kontèks ekonomi sosyal e solidè a ann Ayiti. Fòm ou plis jwenn Ayiti yo se koperativ, mityèl ak asosyasyon yo. Otè yo rekonèt kontribisyon fanm yo enpòtan nan ekonomi an, men yo rete pridan parapò ak diskou womantik kòmkwa yo se “poto mitan” oswa “ewoyin” nan. Yo raple fanm yo plis travay (fè komès) nan enfòmèl e sa yo pote nan ekonomi an, malgre enpòtans li, soti envizib oswa maske, akoz blokaj ki gen pou yo nan sosyete a. Poutan, nan yon moman kote, sitou apre tranblemanntè 12 janvye 2010 la, leta ak lòt aktè bouke chèche solisyon dirab ki ka kwape povrete, ekonomi sosyal e solidè a parèt kòm yon bon kandida ki chaje potansyèl pou Ayiti. Dayè, aktè yo sèvi ak demach sa a pou chèche konble twou vid leta kite kote li absan yo. Otè yo eseye montre si nou ta chwazi devlope sektè sa a plis toujou, mize sou fanm yo se t ap yon bon estrateji paske se gras ak yo ekonomi sila a kenbe kò l toujou. Pou yo montre sa, yo analize plas fanm nan fòm òganizasyon ki sandout pi popilè nan sektè sa a: koperativ yo (ki, tipikman, kapab koperativ mikwofinans oswa koperativ agrikòl). Nan mikwofinans lan, fanm yo domine. Nan agrikilti a, yo ka parèt mwens prezan men yo jwe yon gwo wòl kanmèm.

  • Pou mikwofinans lan, otè yo esplike yonn nan estrateji ki mache byen Ayiti pou prete moun ki pa gen gwo mwayen yo kòb, se fè yo prete kòb la an gwoup 5-10 moun (kredi solidè) kote chak moun se garanti lòt moun yo. Se sitou fanm ki konn fòme gwoup sa yo, e se youn nan estrateji ki te pèmèt mikwofinans lan devlope konsa Ayiti. Menm si jounen jodi a, kredi endividyèl la gen tandans depase kredi an gwoup sa yo, fanm yo toujou pi gwo kliyantèl mikwokredi yo (yo plis pase 74% pami moun ki prete lajan yo an 2011, e plis pase 50% nan pòtfèy kredi a se yo li t al jwenn).
  • Ann Ayiti, fanm yo pa twò patisipe nan fè jaden, men yo aktif anpil nan komès anndan sektè agrikòl la: vann entran se yo, vann pwodui rekòt yo se yo (sitou madan sara yo). 40% kay an pwovens se fanm k ap dirije yo. Yo aktif nan prèske tout filyè pwodiksyon. Men tou, kòm yo aktif anpil nan mikwofinans lan, sa rive se atravè yo menm kapital la soti nan mikwofinans pou l al jwenn sektè agrikòl la (espesyalman koperativ agrikòl yo).
  • Malerezman, fanm yo manke jwenn ankadreman pou devlope biznis yo. Mikwofinans Ayiti plis baze sou prete lajan sèlman, li pa prèske bay èd pou moun vin pi maton nan biznis. Poudayè, se sanse moun ki gen biznis deja yo finanse sèlman. E kòm dapre otè yo medam yo pa twò ka konte sou mouvman feminis ayisyen an pou ede yo grandi nan fè biznis, li vin enpòtan anpil pou gen inisyativ ki deplòtonnen pou ede medam yo byen esplwate kapital sosyal sa a yo gen deja a granmesi esperyans yo ak rezo kontak yo.

5/ Kòmantè

Atik sa a byen montre poukisa inisyativ ki vize devlope ekonomi sosyal e solidè Ayiti yo ta dwe santre sou medam yo, etandone enpòtans istorik, ekonomik epi sosyal yo (sou baz eksperyans yo ak relasyon yo) nan sektè sila a. Men atik la petèt bliye souliyen, malgre se fanm yo ki jwenn plis kòb e malgre se yo ki pi plis pami moun yo prete kòb yo, sa pa di si pi gwo kredi yo se nan men medam yo yo ale. Men kanmèm, atik la bay yon bon oryantasyon pou tout inisyativ ki ta vle bouste sektè mikwofinans lan ak koperativ agrikòl yo ann Ayiti.

Opsyon konsomasyon Jaklin nan Bandjann: teyori konsomatè a (2)

Jodi a m t apral prezante nou Robinson Crusoé. Ekonomi Robinson Crusoé a se petèt ekonomi ki pi senp nou ta ka imajine. Sou zile kote misye ye a: gen yon sèl konsomatè (Robinson), yon sèl pwodiktè (Robinson ankò) epi 2 byen sèlman (kokoye ak distraksyon). Men sanble n ap fè konesans li yon lòt fwa. Pa gen dout sou sa, ap gen lòt okazyon. Pou kounye a, m ap prezante nou Jaklin pito. Atravè istwa Jaklin, n ap gen yon premye apèsi sou 4 pilye ki fonde teyori konsomatè a: ansanm konsomasyon, ansanm reyalizab, preferans, prensip k ap gide konpòtman konsomatè a.  

Jaklin ap viv Fondèblan, nan yon bouk yo rele Bandjann. Se yon ti kwen kote moun respire bon lè epi pa gen twòp bri. Men Jaklin pa prèske panse ak sa, li tèlman abitye (se la li leve), li pa menm remake si se pa tout kote nan peyi a ki ofri avantaj sa yo. Nou pa bezwen etone si li pa twò konsyan valè sa genyen, paske lè Jaklin ap respire ak trankilite ki gen nan zòn nan, Jaklin pa peye senkòb penich pou li benefisye yo. Sa yo se byen piblik yo ye, byen lakomin. An jeneral, yo pa foure tip byen sa yo nan teyori konsomatè a, paske yo t ap konplike analiz la san rezon. Men nou gen pou nou wè yo enpòtan anpil pou nou konsidere. Nan yon lòt biyè, ak ekzanp agrikilti Ayiti a, nou te gentan wè jan lè ou fèmen je sou byen piblik sa yo sa ka lakòz gwo pwoblèm anviwònman.

Kote Jaklin ap viv la, gen pwodui ou jwenn agogo, gen lòt ki pi ra. Genyen ou sanse pa jwenn ditou. Chak vandredi, chak lendi Jaklin al fè pwovizyon nan mache Senton ki pa twò lwen lakay li. Li jis peye yon moto pou depoze l la. Si w mande Jaklin, san l pa antre nan detay, ki tip pwodui ki pi ra lè l al nan mache, l ap di w se legim yo. Men tankou la, zòn nan pwodui anpil chadèk, menm si yo pa fè mikalaw ankò tankou lontan. Apre sa, moun yo toujou jwenn ti tafya yo pou yo distrè yo, dayè pa gen twòp pwogram vre kòm distraksyon nan zòn nan. Zòn nan gen chans gen yon lopital ki gen nen nan figi l kote sèvis yo pa twò chè: Lopital Sen Bonifas, ki nan Senton. Kidonk si n ap senplifye, zòn nan gen yon kantite ototal li rann disponib pou chak machandiz (byen oswa sèvis). Yo rele ansanm tout machandiz sa yo « espas machandiz » la, yo note li R^n . Li klè, pou zòn Fondèblan an, se pa tout machandiz ki egziste nan peyi a n ap jwenn anndan R^n li a. Tankou m pa si n ap jwenn yawout, ki se yon pwodui ki mande pou gen frijidè. Malerezman kouran se yon bagay ki ra toujou nan Fondèblan.

Men menm jan an tou, se pa tout sa ki egziste epi ki disponib nan zòn Jaklin nan tout moun nan zòn nan ap ka achte. Tankou, an nou klase tout byen ak sèvis ki disponib yo konsa: manje, bwè, rad, sante, plezi, transpò ak lòt yo. Nan rad yo, Jaklin ka achte wòb men yon gason pa pral achte wòb pou tèt li menm si li gen kòb e menm si gen wòb agogo. Poukisa? Paske sosyete a deside gason p ap met wòb. Men anyen nan wòb la poutan pa anpeche yon gason mete l. Kidonk, pandan nan lis tout sa Jaklin ka konsome yo, n ap jwenn wòb, nou p ap jwenn wòb nan lis tout sa Jak, frè li a, ap konsome. Ki vle di, gen byen ki disponib nan espas machandiz la kèk konsomatè p ap janm konsome. Oswa tou gen kantite nan yon byen kèk konsomatè gendwa pa JANM konsome akoz kontrent lasosyete. Tankou n ap jwenn mesye yo konsome plis alkòl pase fanm an pwovens, yonn nan rezon yo kapab paske sosyete a plis asosye konsomasyon alkòl (depase limit) ak gason. Tout sa pou nou di, chak konsomatè nan zòn nan, an fonksyon règ jwèt zòn nan, lakilti ak lòt tradisyon oswa kontrent, ap chwazi konsomasyon li anndan yon ti ansanm X_i ki anndan gwo ansanm machandiz R^n la. X_i sa a pote non ansanm reyalizab la. Chak ansanm X_i twouve li pa anndan gwo ansanm R^n la ki gen tout chwa posib yo. Yo konn rele l gran R^n tou pou pi senp, ki vle di ansanm konsomasyon an oswa ansanm tout opsyon ki egziste yo (menm si se pa tout ki posib pou yon konsomatè, jan nou sot wè sa a). Pou yon konsomatè nou pran, li klè ansanm reyalizab li a pa dwe vid.

An nou retounen nan Jaklin. Nou sot wè Jaklin gen yon ansanm Xi ki gen tout opsyon konsomasyon ki disponib pou li yo. Tankou li ta ka (sou yon ane):

Manje: kèk sak diri, kèk sak pwa,yon kantite nan divès kalte epis ak lòt engredyan pou fè manje.

Bwè: 1 kantite poud ji, kèk bwason glase li toujou bwè sou plas, 0 alkòl, elt.

Rad: kèk kòsaj, kèk moumou, kèk wòb, 0 slip, kèk kilòt, elt.

E nou ta ka kontinye konsa pou tout lòt kategori byen yo. Kantite maksimòm Jaklin ka achte nan chak byen ki disponib nan zòn nan pral defini ansanm reyalizab Jaklin nan. Men Jaklin p ap toujou chwazi kantite maksimòm nan, pou kèk rezon n ap gen pou n wè pi devan. Kantite li chwazi alafen pou chak byen yo pral ranpli panyen Jaklin ap konsome toutbon an (an nou di pandan ane a). Tankou panyen an te ka gen ladan:

(2 sak diri, 1 sak pwa, …, 100 ti sachè poud ji, 10 Tampico, 0 alkòl,…., 5 kòsaj,3 moumou, 3 wòb, 0 slip, 10 kilòt,…, 4 èdtan konsiltasyon lopital, 180 kous taksimoto, …., elt.).

Jan nou ka wè sa a, chak panyen konsomasyon gen plizyè byen ladan e pou chak byen gen yon kantite ki mache avè l. Kidonk, yon panyen an reyalite ta ka pase pou sa yo konn rele vektè a. Pou plis detay sou vektè yo ak grandè yo, ou ka kòmanse li biyè sa a epi suiv blòg fizikreyol la.

Lojik la senp, pou chak panyen, anndan yon parantèz, yo fè yon lis tout byen ki ladan. Se pozisyon byen an anndan parantèz la ki pèmèt ou konnen ak ki byen nou annafè. An reyalite, se kantite ki genyen nan chak byen yo mete nan parantèz la. Se konsa, pou panyen Jaklin nan nou te dekri pi wo a, si nou rele l panyen 1, nou ta ka ekri senpman:x_1=(k_1, k_2,...,k_i,k_j,...,k_n) , kote k_1 se t ap kantite diri a, k_2 kantite pwa a, epi kontinye konsa. Note kantite sa yo dwe pou pi piti egal zewo. Bon sa se yonn nan pil fason yo reprezante yon vektè, men pou kounye a nou p ap antre nan detay sa yo.

An nou rezime. Ansanm opsyon konsomasyon ki egziste nan mond Jaklin nan se
R^n oswa X . Yo rele li ansanm konsomasyon, espas machandiz, elt. Anndan ansanm konsomasyon sa a. pou chak konsomatè gen yon ansanm reyalizab. Konsomatè a ap chwazi kantite l ap konsome nan chak byen anndan ansanm reyalizab la. Tout kantite sa yo mete ansanm defini yon panyen konsomasyon.

Kote nou rive la a, gen 2 bagay enpòtan nou pa ko pale de yo. Se preferans konsomatè a ak prensip k ap dirije chwa li yo. Pou preferans yo, n ap konsakre yon biyè pou sa sèlman, tèlman gen koze ki merite pale. Nou pral fè yon seri ipotèz ki sanble esansyèl sou preferans konsomatè a. Nou pa pral chèche tradui tout ti detay ki ka chanje sot nan tèl konsomatè ale nan yon lòt, n ap triye ki aspè nou jije ki pi enpòtan, men kòm modèl la fleksib, anyen p ap anpeche yon moun mete plis presizyon ak konpleksite si li vle tradui tout divèsite ki gen nan gou ak preferans moun yo. Kanta pou prensip jeneral k ap gide konpòtman konsomatè a, n ap sipoze konsomatè a ap toujou bat pou l chwazi panyen konsomasyon li pi pito a, sa ki plis koresponn ak preferans li a. Men nou pral wè li pa toujou posib pou konsomatè a achte sa li pito a, espesyalman akoz bagay yo pa gratis e resous bidjè konsomatè a limite. Kidonk lè sa konsomatè nou an ap fas ak yon pwoblèm yo rele pwoblèm konsomatè a, kote li ap chèche sa l pi pito a san li pa depase pòch li.

Pil opsyon mond lan ofri nou pafwa.

Pwochen etap sa yo pral mande plis matematik. Men Kreyonomi ap kanpe bò kote w sou wout la. W ap wè mond lan yon lòt jan yon fwa ou fin franchi etap sa yo. Sa vo lapenn. Randevou kase.

Kèk referans ki te itil nou pou biyè sa a e ki ka ede ou kontinye vanse poukont ou nan teyori konsomatè a:

  1. Jehle, G. A. (2001). Advanced microeconomic theory. Pearson Education India.
  2. Debreu, G., Comar, J. M., & Quintard, J. (1984). Théorie de la valeur: analyse axiomatique de l’équilibre économique. Dunod.

Foto Fondèblan nou yo soti sou sit sa a.

Lalin ak solèy: sa w pi pito? Enpòtans yon teyori konsomatè (1)

Sa enposib! Gen plis pase 7 milya moun sou tè a. Chak gen yon istwa. Menm 2 marasa rete 2 moun diferan. Li pa t ap posib (e sa pa t ap fòseman itil) pou tabli yon teyori ki esplike epi predi konpòtman chak grenn moun ki ap konsome sou latè .

Chak moun gen yon istwa.

Poutan, aktivite konsome a, soti depi nou fèt rive nan granmoun nou, jwe yon gwo plas nan lavi nou. Lèt, rad, manje, bwè, pran plezi, achte yon liv, peye koupe cheve nou oswa pou pran yon bèl kout peny, peye lekòl…nou pa janm sispann konsome. Yon bon pati nan ekonomi yon peyi chita sou desizyon moun yo ap pran pou yo konsome. Gen nan desizyon sa yo nou tèlman abitye avèk yo, nou bliye si se desizyon yo ye, nou bliye si se chwazi nou chwazi yon opsyon achak fwa nan mitan plizyè opsyon. San di petèt, konprann kòman nou fè chwa sa yo se yon bagay enpòtan. Si nou ta rive predi yo menm se t ap sa nèt. Malerezman, sa pa posib.

Gen twòp twòp paramèt ki antre, twòp faktè ki enfliyanse desizyon n ap pran yo. Poudayè, menm nou menm poukont pa nou, li kapab difisil pou prevwa pwòp chwa nou yo ak presizyon. Plizyè fwa nou konn fin di nou pral achte tèl bagay nan mache a oswa nan makèt la, epi lè nou rive nou sezi wè n ap achte sa n pa t bezwen e nou bliye achte sa n te bezwen. Kidonk, si menm nou menm pa ka fin mèt chwa konsomasyon nou yo, ale wè save ki pa menm konnen nou epi ki ap li nan gwo liv.

Eske sa vle di pa gen espwa? Eske sa vle di nou p ap janm ka konprann jan ekonomi an fonksyone? Eske sa vle di etidye fason syans ekonomik yo pwoche konpòtman konsomatè a se yon tan pèdi? Eske yon teyori ekonomik sou konsomatè a ap janm reyalis? Si li p ap janm reyalis, èske sa vo lapenn pou nou konnen l?

Pou nou reponn kesyon sa yo, e anvan nou kòmanse prezante ou teyori konsomatè a (yon mèvèy senplisite ak bèlte) nan yon seri biyè k ap vini, nou bezwen byen konprann sa ki yon modèl ak sa ki yon teyori. Lè nou fin konprann sa a, n ap wè pouki yon modèl, oswa yon teyori, pa oblije reyalis pou li enteresan.

Men anvan kisa ki yon teyori? Kisa ki yon modèl? Karl Popper te vin ak yon bèl imaj tou senp pou esplike sa ki yon teyori. Pou li, se tankou yon « nas » (wi wi, tankou nas pechè yo) ou voye pou ou kapab met men sou reyalite a (ba li sans, esplike l, domine l…). San yon « nas » konsa, lè nou ap chèche repons kesyon yo, nou t ap lage nan fè titato nèt. Teyori a sèvi nou tankou bwat zouti yon bòs gen nan men l lè li ap travay. Suivan pwoblèm ki prezante a, li konnen ki zouti li ka itilize. Modèl yo se prèske menm bagay la. Nan menm egzanp sa a, yon zouti poukont li ki anndan bwat zouti a te ka jwe wòl yon modèl. Se yon chema tou fèt ki senplifye reyalite a pou kapab pi byen metrize l. Kidonk teyori yo pi laj, pi abstrè toujou pase modèl yo, men sa konn rive yo itilize mo modèl la nan menm sans ak yon teyori tou, e sa pa twò grav.

Ni teyori yo, ni modèl yo, yo chita sou ipotèz, yon seri ide tou fèt, ki plizoumwen gen sans, nou pati avèk yo san nou pa toujou chèche demontre yo. Yo konn rele yo aksyòm tou, postila (menm si tout mo sa yo pa fin ekivalan vre, men sa pa enpòtan pou kounye a).

Nan yon kokennchenn atik sou metodoloji nan ekonomi, Methodology of Positive Economics, Milton Friedman (1953) defann ide kòmkwa ipotèz yon modèl oswa yon teyori chita sou yo pa oblije reyalis pou modèl la enteresan. Sa ki enpòtan, se kapasite modèl la pou li predi bonjan rezilta, pou li fè prediksyon ki kòrèk.

Alòs se pa tout moun ki dakò ak analiz Friedman nan, e apwòch li a (yon apwòch enstrimantalis kote « se rezilta ki konte ») te jwenn anpil kritik menm jan li te jwenn anpil disip la.

Gen yon lòt apwòch sou wòl yon modèl ki soti nan literati sou teyori kominikasyon an, se apwòch Deutsch (1952) a, nan yon kokennchenn atik li te ekri:
On communication models in social sciences. Nan tweet pi ba yo, nou te esplike ke pou otè sa a yon modèl dwe reyalis. Men lè ou li atik la ak plis atansyon, ou ap konprann nan ki sans Deutsch di yon modèl dwe reyalis la. Se pa de ipotèz modèl la li t ap pale. Men pito, li t ap pale de prediksyon modèl la pèmèt nou fè yo. Sa vle di pou Deutsch, li enpòtan pou prediksyon yon modèl pèmèt nou fè reyalite a kore prediksyon sa a. Kidonk, finalman, Deutsch di menm bagay ak Friedman!

Friedman pa janm di moun k ap bati modèl yo oswa teyori yo kapab inyore reyalite a totalman. Okontrè, li di fòk rezilta nou jwenn yo, prediksyon ki fèt yo kòrèk.E pou Friedman, ekonomi an se yon syans « pozitif » li ye anvan tout bagay, sa vle di li chita sou jan bagay yo ye. Sa Friedman di, se ipotèz yo ki pa oblije reyalis! Poudayè, Friedman esplike ak bonjan egzanp, pouki sa tou senpman pa gen sans pou yon moun ap teste yon teyori sou baz ipotèz li. Li te pran egzanp yon boul ou lage anba k ap sibi akselerasyon lapezantè. Lè nou aplike ekwasyon sinematik yo pou nou jwenn konbyen tan boul la ap pran anvan li rive atè, nou sipoze anba anba ke atmosfè nou ladan an ase pwòch kondisyon ki t ap egziste si nou te nan vid. Sa pa enpòtan pou konnen si se vre atmosfè a pwòch kondisyon ki nan levid yo (kesyon sa a san sans, paske nou p ap janm ka konnen repons lan si nou pa fikse yon barèm an gwo ponyèt). Sèl sa ki enpòtan, se konnen èske ak ipotèz sa a modèl la toujou bay yon rezilta ki pwòch reyalite a.

Li klè rezilta n ap jwenn lan ka pa janm egal 100% ak rezilta teyorik modèl la prevwa a menm si pa ta gen erè meziray. Se vre gen modèl pi sofistike, ki sèvi ak ipotèz ki pi « reyalis » (tankou, rekonèt rezistans lè a) ki ka bay rezilta ki pi pwòch rezilta reyèl la. Men Friedman di nou reflechi si ti presizyon anplis sa a nou jwenn nan vo lapenn pou nou al sofistike modèl la jan nou te oblije sofistike l la. Si ti ekwasyon sinematik yo ka ban nou « bon » rezilta toutpandan yo senp lan, enben nou ka kenbe modèl la menm si ipotèz li yo ta mwens « reyalis » pase yon modèl ki pi sofistike e ki pi presi.

Yon moun k ap tonbe anba…libekalib

Pou nou retounen sou teyori konsomatè a, wi gen yon teyori ki egziste. Li chita sou yon seri ipotèz konsènan preferans konsomatè yo, sa vle di sa yo pi pito ak jan yo konpòte yo. Ipotèz sa yo ki fèt sou preferans yo, gen moun ki konn ap eseye evalye teyori a sou baz èske ipotèz sa yo reyalis, èske gen konsomatè ki gen preferans ki konsa vre. Yonn nan egzanp yo, se koze konsomatè a toujou pi pito genyen yon tikras pase pou l pa gen anyen ditou. N ap dakò, gen anpil ka kote moun konn fè kòlè pa pran yon bagay y ap fè yo kado akoz ògèy. Men èske sa vle di tout teyori a pa kenbe? Friedman t ap di non, se pa konsa pou nou gade pwoblèm nan. Nou ta dwe mande tèt nou pito èske esplikasyon teyori a koyeran epi senp ase toutpandan prediksyon teyori a plizoumwen kadre ak reyalite a. Yonn nan prediksyon teyori a, pa egzanp, gen pou wè ak fason konsomatè yo ap reyaji si pri pwodui yo ta chanje. Si nou wè teyori a rive byen predi konpòtman konsomatè yo nan ekonomi an, nou ka di « kimele » nou si ipotèz yo reyalis ou pa. San di petèt, ta gen anpil bagay nou ta ka di sou apwòch « se rezilta ki konte » Friedman nan. Men pou biyè sa a, nou p ap antre nan detay filozofik ak metodolojik sa yo.

Sa w panse? Nou pare pou nou gade kisa teyori konsomatè a ka aprann nou sou konsomatè yo, chwa y ap fè? Nou pare pou nou etidye lalin ak solèy kisa konsomatè a pi pito? Epi tou, ou pa janm konnen kisa li ka aprann ou menm sou pwòp tèt ou tou. Randevou kase.

Derivasyon enplisit

Pwòf AP pote yon lòt biyè tou cho pou nou sou teknik derivasyon enplisit la.

Yon rivyè k ap fè S.

Li konn enteresan pou n gade ki chemen yon dlo ki soti nan tèt yon mòn pran pou l desann nan pye mòn nan. Se yon chemen ki fè S. Se paske dlo a ap chache pi bon pant la pou l desann. Lè n ap gade televizyon lè y ap bay bilten meteyo, nou ka petèt konn ap mande tèt nou ki jan prezantatè a fè konnen ki direksyon van an ap pran, oubyen kijan avyatè a fè konn ki direksyon pou l bay avyon an pou van pa ba l twòp pwoblèm. Enben se fonksyon enplisit yo k ap ede n konprann epi reponn tout kesyon sa yo.

Jeneralman fonksyon nou abitye kontre yo gen yon varyab ki depann de lòt la. Pa egzanp nan yon fonksyon y=f(x) , x pote non varyab endepandan tandiske y pote non varyab depandan. Pou eksprime y ou bezwen x , yon ekwasyon konsa rele ekwasyon eksplisit. Lè n pran ekwasyon y=f(x)=\sqrt{\frac{x^{3}+5x}{x^{3}+3x-8}} se yon fonksyon eksplisit. Li byen fasil pou kalkile derive sa a ak derivasyon logaritmik nou sot wè pi wo a. Tandiske nan yon fonksyon y kote, tankou la, x^{3}+y^{3}=6xy , li pa fasil e li menm enposib pou ekri y tankou yon fonksyon ki depann de x sèlman. Tip fonksyon sa yo makònen varyab yo ki se x ak y nan yon relasyon nou rele relasyon enplisit. Yon relasyon konsa ka ekri sou fòm f(x,y)=k kote k se yon eleman nan ansanm reyel yo, \mathbb{R}. Sèl yon lojisyèl kalkil fomèl ki ka rive eksprime y jan nou bezwen an, men…ekspresyon an ap makawon.

Erezman li pa nesesè pou n eksprime y kòm yon fonksyon ki depann de x aklè pou n kapab kalkile derive li. Depi tou de bò ekwasyon an derivab (depi derive a egziste), n ap annik derive chak bò yo apa. Tankou :

Nou dwe jwenn yon ekwasyon ki pemet nou izole y' (se sa jeneralman nou rele tire a). Nou dwe toujou sonje n ap derive y pa rapò ak x . Sa m sot di la a ka petèt pi klè si m aplike l sou ekwasyon ki pi wo a :

Rive nan pwen sa a, li enpòtan pou n raple w kèk ti detay sètènman nou te konnen deja. M vle pale de règ derivasyon fonksyon konpoze yo ak derive fonksyon ekspozan yo.

Si n se yon eleman nan \mathbb{R} epi f(x) se yon fonksyon nou ka derive. Derive fonksyon \left[f(x)\right]^{n} ka pa parèt evidan pou yon moun. N ap itilize nosyon sou derive logaritmik yo nou te wè nan biyè anvan an pou n fè sa parèt klè kou dlo kokoye pou ou.

Pou n kalkile derive fonksyon sa a, an n poze fonksyon an egal ak z (z=\left[f(x)\right]^{n} kote y=f(x) ) epi n ap pran logarit fonksyon z la.

Nou ka remake, nan kolòn derive logaritmik la, nou rive jwenn byen fasil fòmil jeneral derive fonksyon puisans (D_{x}(x^{n})=nx^{n-1} ). Demonstrasyon fòmil bazik sa a souvan sèvi ak fòmil binom Newton nan, an jeneral pou ka kote ekspozan an se yon nonb antye. Men e si ekspozan an se yon fraksyon? Menm si fòmil binom Newton nan ka jeneralize pou ka ekspozan ki se fraksyon yo, nan fen biyè sa ou pral wè kòman byen fasil, gras ak derivasyon enplisit, nou ka jeneralize fòmil derive fonksyon puisans lan pou ka kote ekspozan an se yon fraksyon.

Kidonk, pou nou retounen

Pou ekwasyon nou gen pi wo a, sa ap bay :

Nou vin genyen

Donk, apre nou fin tire y'

Fonksyon yo rele fonksyon enplisit sa yo, jeneralman nou jwenn yo nan domèn sa yo : meteyowoloji, ayewodinamik, elektwonik, topografi, jeoloji, ekonomi, elatriye. Fonksyon sa yo detèmini yon fanmi koub yo rele liy nivo oubyen koub nivo, koub endiferans nan mikwoekonomi, koub izotèm, liy izoba, liy chan, liy kouran, suivan domèn y ap itilize yo a. Liy sa yo souvan pèpandikilè ak yon lòt fanmi koub ki se souvan sa nou konn pi bezwen an. Prefiks izo oubyen eki devan mo sa yo tradui yon koub kote grandè fonksyon an reprezante a gen menm valè a sou tout pwen ki fòme koub la.

Egzanp :

Izoba : koub ki endike tout pwen kote presyon an se menm bagay

Izotèm : koub ki endike tout pwen kote tanperati a se menm bagay

Ekipotansyèl : koub ki endike tout pwen kote potansyèl la se menm bagay

Pou yon tèmisyen konnen nan ki direksyon ekoulman chalè ap fèt li itilize koub izotèm yo. Fanmi koub ekoulman chalè a toujou pèpandikilè ak fanmi koub izotèm yo.

Si n konsidere de fonksyon sa yo :

Premye reprezante yon fanmi ipèbòl epi dezyèm nanreprezante yon lòt fanmi ipèbòl ki genyen dwat y=\pm x yo kòm asenptòt. Nou pral montre chak koub nan premye a pèpandikilè ak chak koub nan dezyèm nan.

Ekwasyon (1) an ak (2) montre nou nan chak pwen kote koub nan chak fanmi yo kontre, pant tanjant yo se opoze envès youn ak lòt. Nou te aprann si pwodui pant de dwat egal ak -1, de dwat sa yo pèpandikilè. ( Gade desen pi ba a.)

Reprezantasyon grafik fanmi koub yo.

Jan nou te anonse sa a, ou kapab sèvi ak derivasyon enplisit pou ou demontre fòmil derivasyon fonksyon puisans lan (D_{x}(x^{n})=nx^{n-1} ) valab menm lè ekspozan an se yon fraksyon (yon nonb rasyonèl ki pran fòm n=\frac{p}{q}, kote p, q se de nonb antye epi q\neq 0 ). Ebyen, nan ka sa a, teknik la se defini yon fonksyon y=x^{\frac{p}{q}} , epi poze y^{q}=x^{p} . Konsa ou ka aplike fòmil derive fonksyon puisans lan sou chak manb pandan ou ap itilize metòd derivasyon enplisit lan. Sa w panse si w eseye?

Kisa sèks vin chèche nan rechèch k ap fèt sou travay? (Nou te li pou ou)

Nou te li tèks sa a pou ou

Le travail du genre, les sciences sociales à l’épreuve des différences de sexe. (Introduction)Jacqueline Laufer , Margaret Maruani, Catherine Marry an 2003


Kouvèti liv la

Ou kapab telechaje grenn atik n ap kòmante a la:

Tèks sa a se entwodiksyon yon liv kolektif otè plizyè disiplin te met ansanm pou pibliye an 2003. Tèks la fè yon ranmase sou kontribisyon ki anndan liv sa a ki soti 20 lane apre piblikasyon yon lòt liv kolektif ki te gen tit, Le sexe du travail (Sèks travay). Yo fè lontan ap inyore oswa minimize kesyon sèks la (oubyen kesyon jan an) nan domèn syans sosyal travay yo. Se vre, jounen jodi a, etid ki gade bagay yo sou ang sa a yo pa ra pase sa epi ide ki di travay gen arevwa ak sèks la yo plizoumwen admèt li alèkile. Men sa gen ven lane, lè premye liv kolektif la te soti a, se chak Sen Silvès ou te ka tonbe sou mòd rechèch sa yo. Evolisyon sa a pa anpeche rechèch sa yo, jouk jodi a, pa gen ase pwojektè ki brake sou yo. Nouvo liv kolektif ki fè objè atik sa a, objektif li se dekri kòman kesyon jan an parèt nan domèn syans sosyal travay yo epi ki diplis li pote nan domèn sa yo.

Yon gason sou yon chantye

Apwòch klasik yo mal pou pou pran diferans selon sèks yo an kont nan analiz yo abitye fè yo. Agiman selon nati a, yon agiman ki konsidere kèk inegalite kòm yon bagay ki natirèl (se sou li tèz kòm kwa gason ak fanm yonn konplete lòt la chita), yo pa rive desitire li nan sosyoloji pozitivis la ak sosyoloji fonksyonalis la. Yo bouke souke fondasyon modèl ekonomik òtodòks la ak sosyoloji fonksyonalis la atravè analiz sou baz klas (sosyal), malerezman analiz sa yo pa rive demonte tout rapò dominasyon vre jan yo te pwomèt la. Orijinalite analiz sou divizyon seksyèl travay la se pwopoze li pwopoze yon fason pou nou koupe fache ak modèl ki la deja yo. E istwa revèy konsyans sa a brake pwojektè sou yon switch ki fèt, soti nan yon pozisyon plenyadò al nan yon pozisyon kote fanm yo se sijè aktif k ap entèraji.

Yon premye kontribisyon rechèch sa yo pote se seksyalizasyon lakonesans, ki vle lakonesans sispann pwodiksyon yon maskilen-net. Antre diferans selon sèks yo nan syans travay yo se pa nik ajoute fanm yo kòm aktris. Se kategori yo ak chema analiz yo menm nou vin oblije repanse pou rebat kat la nèt. Antre diferans selon sèks yo pèmèt nou souliyen limit sosyoloji travay la ki, tankou la, te prefere inyore reyisit ti fi yo lekòl oswa pa t rive  esplike reyisit sa a. Menm jan an tou, sa pèmèt nou dekouvri limit syans ekonomik yo ki trete fanm tankou yon kategori moun apa san rasyonalite, san lojik, yon bann metrès kay, ki la pou kale epi fè levasyon timoun. Lè se konsa yo prezante yo, fanm yo konn tou senpleman absan nan analiz yo.

Yon pil liv., senbòl konesans, men ki konesans?

Yon dezyèm bagay rechèch sou jan yo pote se rive yo rive fè kèk kontradiksyon parèt aklè, gwo lajounen, pou tout moun wè yo, nan koze itilizasyon je fèmen maskilen-net la nan syans travay yo. Espesyalman, yo montre jan chèchè yo inyore kèz varyab kle, ki gen arevwa ak sèks moun (maskilen oswa feminen), nan rechèch yo ap mennen. Yon bon egzanp se itilizasyon wòdpòte nosyon « menaj » la kòm inite statistik oubyen ekonomik, swadizan net nan jan yo defini l men ki an reyalite seksye nan jan yo aplike l (se gason an ki soti kòm chèf kay la). Lèfini, nosyon menaj sa a nwaye inegalite ki kapab egziste ant gason ak fi anndan yon fwaye. Sa ka lakoz, pa egzanp, etid sou povrete yo souzestime povrete fanm yo epi mete povrete gason yo nan yon nivo li pa ye.

Yon fanm ak gason k ap prepare manje

Foure kesyon jan an nan analiz yo fè yo vin oblije ap kesyone jan yo itilize travay gason yo kòm yon referans inivèsèl. Li montre tou tout sa sa ka pote si nou deside chanje linèt lè n ap analize kesyon sa yo. Se konsa, nou ka dekouvri itilize salè gason kòm referans pou estime inegalite salè yo pa fin menm bagay ak si nou te itilize pito salè fanm yo touche kòm referans. Si se salè fanm yo nou te itilize kòm referans, inegalite salè yo yo t ap parèt pi plis (an pousantaj); lè se salè gason yo ki sèvi referans, inegalite salè yo parèt mwens (an pousantaj), menm si eka a menm an valè absoli. (Mande Kreyonomi yon demonstrasyon si sa enterese w.) Epoutan,se referans gason an yo toujou itilize, sa ki patisipe nan minimize inegalite salè fanm yo ap sibi yo. Menmman parèyman, nou te ka fè yon lojik sa a pou kesyon chomaj gason ak chomaj fanm. Mete sou sa, sèvi ak gason kòm referans lan sanble souzantann, an gwo ponyèt, se bò kote pa fanm yo pwoblèm nan soti. Analiz koze travay kalifye a, yon kategori travay se gason ki plis fè yo, lè li sispann esklav koze gason kòm referans sa a, pèmèt moun poze bon kesyon ki kapab pèmèt reyalize nechèl kalifikasyon sa a se yon konstriksyon sosyal li ye.

Toutfwa, antre diferans sèks yo nan syans sosyal travay yo ap mande nonsèlman pou nou antre fanm nan analiz la men tou pou nou etidye kèk aktivite ki gen karakteristik gason ladan. Se pa sèlman fokalize  sou fanm, si se te sa konpreyansyon nou sou kèk reyalite (egzanp, monn pwofesyonènèl gason pisans nan tipografi) li te ka manke. 

Yon lòt kontribisyon, ki tou frèch, analiz jan yo pote nan syans sosyal yo se souliyen yo rive souliyen enpòtans pou nou pa sèlman gade sa k ap pase anndan fanmi yo pou nou konprann ingalite fanm yo ap viv nan espas pwofesyonèl yo. Rekonèt kèk estrikti (tankou mache travay la, antrepriz yo, oòganizasyon yo) inegalite se yonn nan mak fabrik yo, ki vle di yo kreye inegalite poukont yo (e gen rechèch ki montre li), sa pèmèt nou evite lage tout chay la sou do lafanmi. Tankou, gen etid ki montre, an Frans, an 2012, menm pami jèn ki pa arevwa ak koze fanmi chomaj la touche jèn medam yo plis pase jèn mesye yo. Gen etid ankò ki montre inegalite salè yo touche menm fanm ki gen gwo oswa pil diplòm yo, kèlkelanswa sitiyasyon familyal yo (espesyalman, selibatè ou pa).

Yon lòt kategori kontribisyon analiz jan yo pote nan domèn syans travay yo gen pou wè yon bò ak itilizasyon chif ak estatistik pou bay deba yo chè. Yon lòt bò, analiz sa yo gade kòman nou kapab bon mo yo oswa bon metafò pou defèt kèk esteryotip seksis ki mal pou disparèt. 

Tout kontribisyon sa yo montre jan rechèch sou jan yo kòmanse ap djondjonnen. Men istwa pwogrè sa a pa t yon senp liy dwat, te gen wo te gen ba, epi yon peryòd bliye kapab suiv yon peryòd kote moun pran konsyans sou enpòtans diferans selon sèks yo nan analiz yo ap fè. Epi tou, malgre pil konesans sa yo ki pwodui a, yo toujou ap kesyone lejitimite entèlektyèl oswa menm syantifisite domèn rechèch sa a sou pretèks kapab se militan ki fè rechèch sa yo, ou pa ta di se sèl nan rechèch feminis yo ou jwenn militan. Finalman, e sa se yon paradòks, domèn rechèch sa a toujou viktim yon mank rekonenans bò kote enstitisyon yo, nou ka wè sa atravè bidjè senèryen li jwenn yo, nan mank viziblite li nan espas akademik yo. Pou otè yo konkli, yo rekonèt pwoblèm lejitimite entèlektyèl la se yonn nan gwo defi ki rete pou leve men yo souliyen tou jan mank rekonesans enstitisyonèl la mache an menm tan ak plis libète pou fè rechèch sou sijè yo vle: chèchè k ap fè etid sou jan yo ta ka tou pwofite libète sa a.

Lòk

Biyè sa a baze sou yon #thread Twitter @Kreyonomi1 te pwodui sou fenomèn lòk la (lock-in ann angle) nan domèn politik. Teyori ki pèmèt nou pwofonde fenomèn sila a se teyori path dependence lan. Vivyàn Julien te pwopoze nou tradui li « depandans chimen tou trase« . Kidonk, se tradiksyon kreyòl sa a n ap kenbe apatandejodi.

Istwa ak definisyon konsèp la

Teyori a vin alamòd nan yon bann domèn. Men se nan ekonomi koze a sanble te devlope an premye. Lè sa yo t ap chèche konprann blokaj ki ka fè yon biznis pa adopte yon teknoloji ki pi bon pase sa li genyen deja a oswa sa ki konn anpeche li deplase al enstale li nan yon zòn ki pi enteresan pase kote li ye a.

Gen anpil kafouyay nan definisyon yo. Pafwa yo prezante depandans chimen tou trase a kòm si se desten oswa yon madichon. North raple depandans chimen tou trase a pa yon fatalite.

Yon definisyon ki senp di gen depandans chimen tou trase lè premye aksyon oswa premye desizyon yo pouse tout aksyon oswa desizyon ki pral vini apre yo nan menm direksyon ak aksyon oswa desizyon ki te la deja yo. Boutanfen sa kreye yon fenomèn lock-in ki fè ou vin esklav yon direksyon pandan gen lòt direksyon posib. N ap rele sa #lòk pou pi senp, kòm mo sa a alamòd dènye tan sa yo.

Jan nou di a, okòmansman se plis nan ekonomi yo te aplike konsèp sa a. Yo vin aplike li tou pou esplike jan règ ki la deja yo kapab anpeche ekonomi an byen mache. Menm lè règ sa yo pa adapte ankò, sosyete yo gen tandans konsève yo.

Fenomèn nan nan domèn politik

Men se Pierson ki t apral montre fenomèn depandans sa a aplikab pou mond politik la tou. Gen 3 fason sa afekte politik la.

1)Sa ankouraje tèt ansanm (aksyon kolektif) pou pwoteje oswa konsève sistèm nan, li dekouraje aksyon kolektif ki vle chanje sistèm nan.

2)Depandans chimen tou trase a enfliyanse kwayans politik ni politisyen yo ni rès popilasyon an. Kwayans sa yo pèmèt tèt ansanm se vre, men yo konn anpeche chanjman menm lè gen bezwen pou chanjman. Konsekans: si leta vle pote yon refòm, fòk li chèche chanje mantalite yo anvan.

3)Fenomèn sa a limite kantite opsyon sosyete a genyen si li vle adopte pi bon règ, pi bon lwa, pi bon enstitisyon (règ jwèt la). Gen opsyon ki te ka mache depandans chimen tou trase a p ap menm kite yo depoze opsyon sa yo sou tab la paske yo twò depaman ak chimen nou te gentan pran depi anvan an.

Nou sot wè konsekans politik yo. Li klè gen konsekans ekonomik tou, paske lè yon règ oswa yon konpòtman pa adapte ankò epi ou kontinye sèvi ak li, sa ka gen anpil move konsekans.

Kèk egzanp konsekans sa genyen

Nan yon tèks tou kout, Ricardo Parvex montre kòman sa ki te pase depi sou tan lakoloni ak kontèks apre endepandans lan enfliyanse jouk jounen jodi a rapò nou ak anviwònman nou ap viv ladan an. Sa patisipe tou nan katastwòf ekolojik n ap viv aktyèlman an.

Yon lòt egzanp ankò, se atik 674 Kòd Sivil nou an (ki di an gwo depi eritye yo mande sa fòk tè a pataje) ki lakoz tè agrikòl yo ap fè miyèt mòso sot nan yon jenerasyon ale nan yon lòt. Jodi a li parèt difisil pou chanje sa, paske moun yo gentan abitye.

Yon lòt egzanp ankò se Ed’H. Malgre tout moun wè refòm nan enpòtan, sa pa janm ka fèt paske chanjman sa a ap mande yo anpil. Yon egzanp ankò se refòm agrè a ki pa janm ka byen fèt akoz kontradiksyon sistèm ki la deja a te ankouraje nan zafè pataj latè.

Anfen, kòm dènye egzanp, nou ka pran dwadedwàn sou diri enpòte a ki soti byen wo epi nou sanse bese l nèt, sa ki blo pwodiksyon lokal la. Pwoblèm nan, desizyon sa yo depi w fin pran yo, li difisil pou w fè bak, popilasyon an ankò ka leve kanpe (sepandan, anyen pa enposib). Dayè, nou kapab remake se sou yon agiman konsa kèk aktè te baze pou alète moun sou desizyon gouvènman an te anonse li pral pran (e li te finalman pran) pou li retire pandan yon ti tan tarif ladwàn ki sou diri nou enpòte a pou pri li ka bese. Kèk obsèvatè te bay yon pinga, paske dapre yo li ka difisil pou nou fè bak apre sa.

Kounye a, kòm nou sot wè konsekans depandans chimen tou trase a, li te ka enteresan pou nou gade mak fabrik pwoblèm sa a (sa ki ka ede nou detekte l) epi kisa ki lakòz li. Sa yo yon ti jan teyorik, men yo ap ede nou konprann fenomèn nan pi byen.

Mak fabrik fenomèn nan

Li bon pou nou konnen karakteristik yon pwosesis ki suiv fenomèn sa a. Kòman sa manifeste? Pierson (2000) liste 4 mak fabrik pwosesis sa yo.

1) Yo enprevizib. Kòm sa ki pase deja ka jwe sou sa ki pral pase jis annapre, ou pa janm fin konnen fin ka prevwa alavans ki diresksyon sistèm nan ap pran.

2) Yo pa fleksib. Plis tan ap pase, se plis li difisil pou sistèm nan chanje direksyon. Plis tan ap pase, se plis gen opsyon anvan sa ki te posib ki vin pa posib ankò.

3) Sistèm sa yo pa « ègodik ». Yon sistèm ègodik lè li kapab pran tout chimen posib yo e lè konsa li ka retounen jan li te ye anvan an. Sistèm ègodik yo san memwa, san istwa. Men lè gen depandans chimen tou trase, tout sa ki pase deja ka enfliyanse sa ki ka pase ann apre yo, listwa enpòtan.

4) Pwosesis sa yo pa toujou bay pi bon rannman posib la. Vrèmanvre, kòm yo gentan tandans lòk sou yon direksyon fiks, kapab gen lòt direksyon ki te ka bay pi bon rezilta men sistèm nan p ap janm teste direksyon sa yo.

Kèk lòt egzanp pou konprann mak fabrik yo pi byen

Yon egzanp klasik depandans chimen tou trase se klavye n ap itilize yo. Jan yo pozisyone lèt yo sou klavye QWERTY yo pa pi bon fason yo te ka fè sa. Gen lòt opsyon klavye ki te ka pèmèt nou pi rapid, pi efikas. Men nou tèlman gentan abitye ak sa nou gen la a, lòt opsyon sa yo vin pa gen mache pou yo.

Yon lòt egzanp, se sistèm retrèt Lafrans lan, ki chita sou yon lojik repatisyon (ki pa adapte ankò ak reyalite demografik peyi sa a) olye yon sistèm ki baze sou kapitalizasyon. ki te ka pi adapte ak reyalite a. Men refòm sa a pa janm ka reyalize toutbon akoz yon fenomèn lòk sou sistèm ki la deja a.

Nan yon pwochen biyè sou menm dosye a, n ap antre plis nan fondèt teyori sa a kote nou pral gade koz fenomèn nan. N ap gade kèk ka kote otè sèvi ak kadraj sa a pou analize divès sitiyasyon, soti nan enstitisyon nou bezwen pou adapte nou a chanjman klimatik yo rive nan fason règ yo evolye lè se yon kominote ki ap jere resous natirèl yo.

NB: n ap pataje lyen Google Doc ki gen tout referans yo yon sèl kou, lè nou fini ak pwochen biyè a.

Non se non, wi ka non

Jounen 8 mas 2019 la se te jounen entènasyonal fanm yo. Gen kote yo rele l jounen mondyal dwa fanm yo. Ayiti, m plis konn tande yo di jounen mondyal olye jounen entènasyonal, men nou dakò se de gouden ak senkant kòb. Jounen sa a se yon okazyon pou moun, sitou gason, reflechi sou nosyon konsantman an nan rapò ak lòt sèks la. Kòm mwen gen pwojè yon seri biyè sou konsantman k ap dodomeya depi kèk tan, m ap tou pwofite okazyon sa a pou m batize pwojè a, sa w panse? Men te m tou di w depi kounye a, konsantman nou pral bat bouch sou li nan biyè sa a, se pa konsantman seksyèl (sèks se yon sijè ekonomi tou wi, men n ap kite diskisyon sa a pou yon lòt lè). Sou sijè konsantman seksyèl la, pou moun ki anvi fouye pi fon, revi Raisons politiques la te konsakre yon dosye sou sa sèlman an 2012, nou ka li entwodiksyon an la. Men jodi a nou ap demare pito ak yon seri biyè k ap konsantre yo sou pwoblematik konsantman an nan domèn rechèch oswa lasyans.

Seri biyè sa a gen 6 objektif:

  1. montre kote nou soti pou kesyon konsantman an vin gen tout enpòtans sa a nan rechèch jounen jodi a
  2. klarifye jan yo defini oswa kadre, etikman palan, nosyon konsantman an aktyèlman
  3. diskite sou pwoblematik konsantman an nan kontèks syans sosyal ak syans moun yo
  4. diskite sou ka patikilye rechèch nan peyi an devlopman yo
  5. gade si pwosedi konsantman yo ka afekte to repons nan rechèch kantitatif yo
  6. bay kèk konsèy pratik pou etidyan ak chèchè yo lè yo ap pran an kont aspè etik sa a nan rechèch yo ap mennen.


Biyè jodi a ap plis kouvri de dènye objektif yo (5 ak 6), menm si n ap fè ti pase rapid sou lòt yo. Kesyon presi nou ap poze tèt nou an se: èske pwosedi pou mande patisipan yo si wi ou non yo dakò patisipe nan ankèt k ap fèt la (sou baz bon jan enfòmasyon yo genyen) p ap fè mwens moun patisipe nan rechèch la? Nan yon sans ki pi laj, èske rechèch syantifik pa t ap pi fasil si pa t gen koze verifye si moun yo dakò patisipe nan rechèch k ap fèt la? Pou nou reponn kesyon sa yo, n ap suiv twa (3) etap: 1) n ap klè sou sans mo yo ak sou kontèks la 2) n ap met chak kan yo kanpe nan deba a 3) n ap bay pozisyon nou ak kèk leson/konsèy etidyan yo ak save k ap fè rechèch kapab tire.

Rechèch k ap fèt sou moun oswa avèk moun: pwoblèm etik

Ki mak fabrik rechèch k ap fèt sou moun oswa avèk moun yo? Nan yon antre ki rele Syans ak sosyete nan Encyclopædia Universalis, Schatzman ak Mayor (2018 ) te manyen kesyon sa a. Pou otè sa yo, kontrèman ak fizisyen an, pa egzanp, ki pa gen pou l mande atòm l ap etidye a si li dakò ou pa dakò, nan syans sosyal ak syans moun yo, chèchè dwe pran an kont kapasite sijè l ap etidye a (kontrèman ak atòm nan ki se yon senp objè) genyen pou li reflechi epi bay dizon l sou sa k ap fèt la. Sijè a se li ki objè a. Se rapò moun-moun sa a ki ta sanble mennen tout kesyon etik nou pral wè yo, menm si sa pa vle di syans natirèl yo pa gen lo kesyon etik pa yo.

« Konfizyon sa a ant sijè a ak objè a (…) se yon mak fabrik syans moun yo. » (Schatzman ak Mayor, 2018 ) (Tradiksyon: Kreyonomi)

Woy! Men yon mo: etik. Ki sa nou vle di lè nou ap pale de etik nan domèn rechèch? Pou n kout, se yon refleksyon sou sa rechèch la ta dwe fè, fason li dwe fè l ak tou sou sa li pa ta dwe fè (Morange ak Schmoll, 2016). Kidonk rechèch, espesyalman rechèch k ap fèt ak moun oswa sou moun, mache ak yon lo kesyon oswa pwoblèm etik. Malgre pwoblèm sa yo reyèl, se avan-yè la yo sanse resi kòmanse ba yo atansyon tout bon nan pratik lasyans. Pandan lontan, yo te fèmen je sou yo (Métayer, 2002). Monn lan kòmanse pran sa o serye toutbon se apati Kòd Nuremberg la an 1947. Kòd sa a, ki te pibliye nan yon kontèks apre-gè, genyen yon lis 10 prensip ki te sèvi pou jije kriminèl gè yo. Tribinal espesyal ki t ap jije moun sa yo te trete dosye plizyè doktè ak syantifik an jeneral ki te komèt yon seri « abi » sou moun. Men kèk nan abi yo te komèt yo Métayer (2002) site nan liv li a:

  • Fè ekspre blese moun pou ka etidye kòman java a ap enfekte
  • Teste jis nan ki pwen moun ka sipòte fredi (jouk sa rive touye moun nan)
  • Fè ekspre bay moun tifis ak malarya
  • Teste nan ki pwen moun ka sipòte doulè
  • Chèche bloke pouvwa fè pitit moun: foure fòmòl ak nitrat ajan nan bouboun fanm (sa ki te lakòz plizyè santèn fanm mouri nan soufrans)

Kòd Nuremberg la t apral genyen anpil enfliyans ann apre. Anpil gwo dokiman sou kesyon an ki vin vini t apral baze sou li, tankou Deklarasyon Helsinki a (1964) ak Rapò Belmont an (1979). Se Rapò Belmont sa a ki pral premye mete aksan sou yon lis 3 prensip etik pou gide alèkile rechèch k ap fèt ak moun. 3 prensip klasik sa yo se : respè pou mounite moun (baz li se kesyon konsantman an, jan nou pral wè sa), byenveyans epi jistis. Se nan menm epòk sa a komite etik k ap kontwole aktivite rechèch yo kòmanse enstale tèt yo. Pou yon analiz detaye twa prensip sa yo, nou kapab gade paj 8-12 nan dokiman 240 paj sa a: Etik rechèch k ap fè avèk moun. Ayiti tou genyen kèk komite etik, tankou nan MSPP genyen yon Komite Nasyonal Byo-etik. Genyen enstitisyon ki genyen pwòp komite oswa kòd etik yo. Poudayè, si ou vle ou kapab ranpli ti fòmilè anonim sa a pou ede nou resanse lis komite ak kòd etik ki egziste nan enstitisyon Ayiti yo. Klike sou lyen sa a: fich sou komite ak kòd etik ann Ayiti oswa ranpli fòmilè sa a pou pi fasil. Ranpli ou ranpli fichye sa yo se ap siy konsantman ou pou patisipe nan rechèch patisipatif sa a Kreyonomi ap fè a (nou pa ka pa suiv pwòp prèch nou).

Jan nou te di sa a, pou biyè sa a, aspè etik k ap enterese nou nan aktivite rechèch yo se koze konsantman an (ki ta prensipal fason nou montre nou gen rekonèt mounite ak granmounite patisipan yo). Tèm teknik yo itilize pou pale de konsantman sa a se « konsantman eklere » (« consentement informé/éclairé » ou « informed consent » ann franse oswa angle). De ki sa n ap pale menm? Gen yon dividal definisyon. N ap pran 3 ladan yo. Premye a nou jwenn li nan sous la, Kòd Nuremberg la.

« Moun ki konsène a dwe jwi yon kapasite legal total kapital pou li konsanti. Fòk li genyen ase enfòmasyon, epi konnen tout pòte eksperyans yo ap fè sou li a, pou li kapab byen peze efè desizyon li a. »
(Kòd Nuremberg la, nan yon sitasyon Claire Ambroselli, 1988, p. 104-105) (Tradiksyon: Kreyonomi

; nou ki peze sou kèk mo.)

Sitasyon sa a mete aksan sou aspè legal kesyon an, enpòtans pou moun nan byen enfòme epi kapasite pou moun nan pote yon jijman sou konsekans chwa li a. Kidonk,, anje konsantman an, p ap menm, pa egzanp, selon laj moun nan (timoun oswa granmoun?), eta sante mantal moun nan (entatad oswa enganm?), objektif rechèch la (enfòmasyon chèchè a bay yo kapab enfliyanse rezilta yo).

Yon dezyèm definisyon soti anba kout plim Liu & Davis (2011, p. 74). Li menm li apiye sou aspè volontè desizyon sijè a ta pran pou di li « dispoze patisipe » a. Otè sa yo di tou desizyon sa a sijè a kapab pran li apre li fin jwenn tout enfòmasyon ki gen arevwa (kidonk li pa oblije tout enfòmasyon nèt) ak sa k ap pale a. Pou otè sa yo, konsantman sa a dwe gen yon dokiman, yon fòmilè, ki pwouve sijè a te bay li.

Twazyèm definisyon nou ap konsidere a soti bò kote Twa Konsèy (2010, p. 9) kanadyen ki te pwodui dokiman 240 paj nou te site pi wo a: Etik rechèch k ap fè avèk moun. Dokiman sa a enteresan paske Twa Konsèy sa yo kouvri plizyè domèn syantifik: sante, syans moun ak syans natirèl/enjeniri. Pou 3 Konsèy sa yo, pwosedi konsantman an se pi gwo fason nou kapab montre nou genyen respè pou moun yo antanke moun ak respè pou granmounite yo (otonomi yo). 3 konsèy sa yo souliyen anplis enpòtans pou sijè a byen konprann enfòmasyon li jwenn konsènan rechèch k ap fèt la (kidonk se pa an nik bonbade moun nan ak pil enfòmasyon li pa menm konprann-doktè yo nou avè m?). Twa Konsèy yo peze tou sou enpòtans yon sans responsablite ak transparans bò kote pa chèchè a.

Menm referans sa yo pafwa ansanm plizyè lòt dokiman konn aksyantye sou kontinite konsantman an, sa vle di si konsantman an rive yon kote li pa la ankò (tankou patisipan an rive yon kote li bat ba) chèche dwe respekte chwa patisipan an epi ba li posiblite retire patisipasyon li a. Lè nou pran tout definisyon sa yo mete ansanm, yon fason senp epi kout yo konn rezime tout aspè sa yo nan pwosedi konsantman yo, se lè yo di konsantman an dwe lib, eklere epi kontini. Pou koze dokimante konsantman an, yo pa toujou dakò sou li.

Kounye a, nou pi klè sou sa n ap pale a lè nou di konsantman oswa pwosedi konsantman nan kad rechèch. Ekspresyon pwosedi konsantman an pou kont pa li konn enplike plizyè bagay, plizyè etap an fonksyon referans yo. Li kapab gen ladan:

  • Enfòmasyon, Konpreyansyon, Volonte (Rapò Belmont, 1974)
  • Enfòmasyon, Konfidansyalite, Dokimantasyon siyati patisipan an (Singer, 1978a; Twa Konsèy, 2010). (Konfidansyalite a vle di enfòmasyon patisipan an dwe diskite de zòrèy an zòrèy, sa vle di rete sekrè oswa tou li konn senpman enplike anonima, sa vle di li p ap posib pou yon lòt moun okouran tèl moun te patisipe nan rechèch la).

Aprezan, nou pare pou vanse nan analiz nou sou konsekans oswa enplikasyon pwosedi konsantman yo pou rechèch k ap fèt. Pou nou pi presi, nou pral gade konsekans sa genyen sou to repons (oswa to patisipasyon) moun yo nan rechèch syantifik ki sèvi ak pwosedi sa yo. N ap konsantre nou sou domèn syans moun ak syans sosyal yo.

Ki mele moun: pouki nou pa ka di sa pou to repons yon rechèch

Ou prèske pa ka tonbe sou yon grenn rechèch anpirik (sitou nan rechèch kantitafif) pou koze to repons lan pa pale. Swa chèche a baze sou li pou li lwanje tèt li pou kalte rechèch sa li rive fè a, swa li anboye tèt li nan chèche esplike pouki to repons lan te ba. Bon oke, se vre, mwen yon ti jan egzajere. Men to repons yon rechèch se yon kritè enpòtan anpil pou evalye kalite yon rechèch, li si tèlman enpòtan, li konn fè nou bliye li pa garanti repons sa yo pou kont pa yo yo se repons kalite ni tou kesyon ki te poze yo te kesyon kalite. Li tèlman enpòtan tou nou kapab prèske bliye defini li.

Gen plizyè konsiderasyon nou kapab fè sou sa nou vle di lè nou di « to repons ». Yon premye apwòch konn konfonn to repons ak « to konsantman » rechèch la (yon egzanp nan Douglas et al., 1994). Sa ta vle di sèl repons ki konte yo se repons kote patisipan an te bay konsantman li pou patisipe nan rechèch la. Apre sa, yo konn pale de to repons lan kòm

« (…) kantite inite ki konplè divize pa kantite inite elijib nan echantiyon an (…) » Fan ak Yan (2010) (Tradiksyon: Kreyonomi)

Gen otè pafwa ki al gade to repons kesyon (oswa itèm) anndan kesyonè a anplis to repons kesyonè a nan li menm (Singer, 1978a). Ojis, yo kapab gade lè sa a pousantaj itèm anndan an kesyonè a ki pa jwenn repons ditou, itèm ki jwenn plis repons yo, eks. Nou fasil jwenn apwòch sa a nan kesyonè ki pran fòm echèl meziray. Men an jeneral, apwòch nou plis abitye kontre a se apwòch ki nan definisyon Fan ak Yan (2010) la. To repons Fan ak Yan (2010) se statistik yo plis itilize pou mezire kalite yon ankèt. Vreman vre, kapab gen yon lyen ant to repons yon rechèch ak chans pou reprezantativite echantiyon an. Men reprezantativite yon echantiyon se yon nosyon ki twò konplèks pou to repons lan sèlman ta sèvi l mezirèt. Pou yon ranmase konplè sou nosyon reprezantative sa a, nou kapab gade seri 4 atik syantifik Kruskal ak Mosteller (1979a, 1979an, 1979b, 1980) konsakre pou dosye sa a sèlman.

Kounye a, kòm tout mo kle yo defini, nou kapab mande tèt nou pouki nou kesyon pwosedi konsantman an ak kesyon to repons lan sou menm tab. Eske sa vreman enpòtan pou nou konnen si pwosedi konsantman yo afekte to repons yo? Toudabò, dimansyon volontè ki nan konsantman rann li psobi pou li afekte to repons lan vre. Ojis, gen to repons ki te ka pi ba lontan si patisipan yo te gen chwa di non yo pa anvi patisipe nan rechèch sa yo (lè nou di lontan an, tout rive 1970 CIA teste dwòg sou moun san yo pa konnen nan peyi Etazini nan kad pwojè MK-Ultra a, gwoup mizik Muse la fè yon bèl mizik sou sa, nou ap pwofite bèl okazyon sa a pou mete mizik la la pou ou tande si ou sou sa).

Albòm: The Resistance

Lòt bagay ankò, depi kèk tan rive jodi a, plizyè chèchè ap plenyen pou difikilte pou rekrite patisipan nan yon seri rechèch ki fè to repons yo konn ba (Barge ak Gehlbach, 2012; Fan ak Yan, 2010; Lueptow et al., 1977) . Li pa fin estipid nèt pou yon moun ta mande tèt li si to repons fèb sa yo se pa konsekans pil pwosedi konsantman yo, malgre chaje lòt esplikasyon posib, tankou bèl teyori yo rele teyori satisficing lan.

Lèfini, kesyon sa a nou poze l nan yon kontèks kote chak jou komite etik yo ap vale teren nan anpil peyi ak inivèsite. Jodi a, Inivèsite Leta Ayisyen an (Université d’Etat d’Haïti) pa gen yon komite kon sa, men yon jou deba sa a ka lanse. Kidonk, li t ap bon anvan nou pote boure kopye kole sa ki fèt deja yo, pou nou byen gade konsekans sa ka genyen. Etik komite etik sa yo aplike a yo rele li yon etik deyontolojik, sa vle di ki chita sou yon ansanm, yon lis règ moun dwe suiv. Biyè sa a se okazyon tou pou raple apwòch deyontolojik sa a se pa sèl apwòch ki egziste.

Boutanfen, kesyon an byen kadre lè nou gade yon seri eskandal abi ki tanzantan ap fè aktyalite oswa rimè ap korui sou yo. Dòk E.S. t ap di m dènyèman gen yon pwofesè l ki te di l esè klinik pou konprime planin yo se Ayiti yo te vin fè, men li kouri di li pa konfime sa. Gen lòt rimè (ki pa fin rimè nèt) sou etidyan ki lè yo al nan staj an pwovens kouche peyizan pandan yo nan yon pozisyon privilejye. Bri kouri sa yo ansanm ak eskandal ki konn pete gwo lajounen sou pratik san etik nan milye inivèsite, ONG, elt. blije nou konsidere deba sou etik rechèch la (nan sans laj, pa sèlman aspè konsantman an) gen bezwen fèt ann Ayiti. Epi si lòt peyi kote ki gen plis kontwòl gwo vouvari konn pete apre yon seri abi devwale, pa gen okenn rezon pou panse Ayiti, kote baryè lib, p ap gen abi sa yo.

Pwosedi konsantman eklere yo: sa ki pou sa ki kont

Kont

Yon premye kritik yo fè pwosedi konsantman eklere yo se aspè biwokratik yo (Fassin, 2008; Crow et al., 2006) . Gen moun ki wè pil règ sa yo, sitou pa komite etik yo nan syans moun ak syans sosyal, tankou se brenboryon pou bloke pwogrè lasyans. Biwokrasi yo ap pale a parèt alafwa nan blije yo blije jwenn otorizasyon yon komite etik alafwa nan tan ak pil paye sa pran lè pou yo jwenn konsantman patisipan yo (esplike yo abese rechèch la, ba yo yon seri detay sou rechèch la, fè yo siyen plizyè fòmilè, eks.). Gen chèchè ki menm di pafwa yo sanlè pase plis tan nan fòmalite ki pa enterese ni yo ni patisipan an parapò ak tan yo pase ap fè rechèch tout bon (Crow et al. 2006).

Yon lòt kritik chèchè nan peyi oksidantal yo konn fè se parapò ak jan difikilte pou mande oswa jwenn konsantman moun yo sou teren an nan yon seri kontèks, tankou nan yon lopital oswa nan peyi ki « mwens » devlope yo. Tankou, Fassin (2008) nan yon tèks piman bouk li ekri pou li kritike komite etik yo, L’éthique au-delà de la règle, esplike jan li te enposib lè li rive sou teren an nan yon lopital Afrik di Sid, pou li mande malad sida k ap soufri si yo dakò pou li jis obsève yo, nasn kad rechèch li t ap fè sou jan lopital la trete moun sa yo. Menm jan an tou, li esplike jan sa pa t fè sans pou mande yon pwofesyonèl sante, pandan li nan moman tèt cho, si li dakò patisipe nan rechèch la. Epi tou, jan Fassin esplike sa, nan kad rechèch kalitatif yo, rapò moun-moun yo ki santral nan tip rechèch sa yo souvan mande yon relasyon konfyans tabli ant chèchè a ak patisipan an: rale yon pil fòmilè pou siyen apre relasyon konfyans sa fin tabli konn mete patisipan yo ak chèchè a malalèz.

Gen anpil otè tou ki denonse pwosedi sa yo kòm kwa se ta yon kopyekole apati prensip etik nan domèn byo-medikal yo (Goodwin, 2003; Fassin, 2008) . Poutan, dapre otè sa yo, reyalite rechèch nan syans sosyal ak syans moun yo pa menm ak sa ki nan medsin yo, ki fè, dapre yo, yo pa ta bezwen ap sere boulon yo kon sa ak yon pwosedi konsantman ki konplike epi ki pa kadre ak reyalite teren an. Menm gen otè ki konsidere lojik rechèch la, nan nannan l, konn mande pou nou pa devwale yon seri enfòmasyon bay patisipan an paske sa riske fè konpòtman li chanje epi byeze rezilta yo (Blumberg et al., 1974). Sou baz tout rezon sa yo, gen otè ki panse parèt yo parèt ak pwosedi konsantman enfòme yo gen yon efè negatif sou to repons yo e sa se yon fren pou lasyans.

Men tout sa yo se plis teyori. Eske gen done anpirik ki kore vizyon pesimis sa a sou konsekans pwosedi konsantman eklere a yo? Etid dimansyon wòdpote ki kore vizyon pesimis sa a yo yon ti jan ra. Yon travay (malerezman ki pibliye bèldriv) yo souvan site se rechèch Lueptow et al. (1977) la. An 1975, pou teste efè pwosedi konsantman yo, chèchè sa yo te eseye refè yon ankèt ki te pibliye 11 an avan sa (sa vle di an 1964) nan peyi Etazini. Premye ankèt 1964 la te fèt sou yon gwoup lekòl Segondè e alepòk yo te jwenn yon to repons ki te sanse egal 100%. Lè sa a pa t ko gen obligasyon suiv pwosedi konsantman pou rechèch sa yo, e yo te jis fè responsab lekòl yo fè elèv yo ranpli kesyonè a. Lè Lueptow et al. vin eseye refè menm ankèt la nan menm lekòl yo an 1975, apre yo fin kontakte 4470 elèv nan 18 lekòl, to repons yo te jwenn nan se te 59,8% sèlman alòske an 1964 li te 100%. Sa k pase, nan entèval premye ankèt la rive nan dezyèm ankèt la, te vin gen yon lwa ki adopte pou egzije chèche yo jwenn otorizasyon paran timoun minè yo anvan timoun sa yo patisipe nan yon rechèch. Epi tou, otè yo te vin oblije suiv pwosedi konsantman yo tou menm pou elèv ki pase laj granmoun yo.

Lueptow et al. (1977) panse pwosedi konsantman yo te vin oblije yo suiv yo se yon koz kalte degrengolad sa yo obsève nan to repons lan, men si yo rekonèt gen lòt faktè ki ka jwe tou. Men yo pi kategorik toujou sou ka gwoup timoun ki minè yo. Pou otè yo, pa gen dout sou sa, se pwosedi konsantman yo menm ki esplike nan mitan elèv yo ankò, to repons elèv minè yo pi fèb lontan pase pa elèv ki pase laj granmoun yo: gen yon gwo diferans nenpòt 25 pwen pousantaj ki separe 2 gwoup sa yo. Vreman vre, sa te pi konplike pou yo jwenn otorizasyon paran yo, malgre tout jimnastik yo fè.

Nan tablo ki pi ba a, nou rezime rezilta Lueptow et al. (1977) te jwenn pou dizay rechèch ki te pèmèt li teste konsekans pwosedi konsantman yo.

Rezilta Lueptow et al. (1977) jwenn yo ale nan menm sa anpil chèchè vin obsève nan kad literati syantifik ki egziste sou « proxy consent » lan, sa vle di yon konsantman pa pwokirasyon kote se pa moun nan dirèk ki ba ou konsantman li. Otè yo rekonèt jan sa konn pi konplike pou jwenn konsantman an lè se konsa.

Pou

Nan kan moun k ap defann pwosedi konsantman yo, nou jwenn plizyè agiman. Genyen ki montre oswa esplike, patisipan yo pi dispoze pou pataje enfòmasyon oswa kopere ak chèchè a lè yo pa kache yo yo enfòmasyon (Jourard, 1964, 1968; Jourard & Friedman, 1970; Crow et al., 2006).

Apre sa, li sanble pa fin kòrèk pou ta panse koze etik la se yon bagay anplis yo vin ajoute sou rechèch syantifik la. Jan filozòf Appel (1987) te esplike sa nan Sur le problème d’une fondation rationnelle de l’éthique à l’âge de la science, etik nan antre nan nannan demach syantifik la, yonn pa mache san lòt. Tankou, lasyans pa t ap janm ka dakò fwod, magouy ak manti. Pratik lasyans lan menm, depi an lagan, gentan klase yon seri konpòtman kòm konpòtman ki pa gen plas yo (tankou triche oswa bay manti). San etik pa ka gen syans, etik la deja antre nan fondèt demach syantifik la, kidonk nou pa ka demarye yo.

Yon lòt fason kesyon sa ka poze se mande kisa yon repons vo si se nan fòse moun nan bay li? Kisa yon rechèch ki la pou sèvi sosyete a vo si se nan vyolye dwa moun oswa nan twonpe moun li fèt? Gen yon fim ki trete kesyon sa byen. Se yon fim depi ou enterese nan etik rechèch ou ta dwe gade. Fim nan rele Kitchen stories, li rakonte istwa yon rechèch (pou blag) nan peyi Nòvèj, kote yo t ap chèche etidye jan gason selibatè yo deplase anndan kizin ki nan kay la lè y ap fè manje ladan pou yo kapab konstwi kizin yo yon jan ki evite mesye yo deplase twòp. Gen yon ekip obsèvatè yo plase (san yo pa gen dwa kominike) anndan kizin kay kèk patisipan gason ki te « dakò » patisipe nan rechèch la. Patisipan fim nan plis konsantre sou li a, Msye Isak (Izak), te fin dakò patisipe men apre sa lè anketè a vini, li refize ouvè pòt la paske li te vin pa anvi patisipe ankò. Anketè tabli yon syèj bò kay misye a pandan plizyè jou, plede ensiste pou Isak ouvè pòt la (jan nou ka wè nan reklam fim nan nan videyo pi ba a) jouk finalman Isak bay legen li ouvè pòt la. Pi lwen nan fim nan, w ap konn malgre finalman patisipan an te dakò reponn, kòm konsantman an pa t kontini e kòm se nan fòse, sa pral fose rezilta rechèch la.

Anfen, kanta rechèch anpirik wòdpòte ki dekouvri yon efè ki pa negatif pwosedi konsantman yo genyen sou to repons ankèt yo, rechèch sa yo pa fè mikalaw nonplis. Se 2 atik Singer (1978a, 1978an) pibliye sou sa ki pi enteresan e yo plis site. Singer te chèche teste konsekans yon pwosedi konsantman ki gen ladan: bay enfòmasyon, konfidansyalite, siyati fòmilè konsantman. Li rive jwe sou chak faktè sa yo apa oswa ansanm pou li wè ki konsekans sa genyen. Sou yon echantiyon nasyonal o aza ki te gen 2084 moun ladan, li aplike 18 tretman diferan kote: enfòmasyon yo pataje ak patisipan an te byen detaye oswa tou kout, pwomès konfidansyalite a te garanti 100%, te garanti yon ti kras oswa pa t fèt ditou, epi anfen yo te egzije (avan oswa apre antrevi yo) oswa pa t egzije ditou pou siyen yon fòmilè konsantman. Kesyonè a te genyen plizyè kesyon sansib tou moun te ka pa alèz pou reponn. Singer te jwenn yon to repons global 67%. Men sa ki pi enteresan an, li analize konsekans divès eleman anndan pwosedi konsantman an.

Pou aspè kantite enfòmasyon chèche a pataje ak sijè a, Singer dekouvri sa pa fè okenn diferans toutbon (siyifikatif) nan to repons yo, kèlkelanswa volim enfòmasyon ki pataje a (piti kou gwo).

Pou konfidansyalite a. Singer montre sa pa gen okenn efè nonplis sou to repons lan, kit garanti sekrè a 100%, tou piti oswa pa la ditou.

Se sèl nan pati siyati fòmilè konsantman an, Singer jwenn enpak sou to repons lan ka diferan suivan chema ki itilize a. Li jwenn lè ou pa mande sijè yo siyen anyen ditou, to repons lan se 71% alòske li pi ba lè ou mande moun nan pou li siyen (64% si ou mande l nan kòmansman rankont lan, 65% si ou mande li apre). Singer verifye li jwenn diferans ant pa mande siyen an ak mande siyen an se yon diferans reyèl (siyifikatif). Sa te ka parèt kore lide kòmkwa pwosedi konsantman yo bese to repons yo. Atoutsa, otè a fè remake pifò moun ki pa t dakò siyen yo te kanmèm dakò pou yo pase antrevi a. Kidonk se siyen moun yo te refize siyen, se pa patisipe yo te refize patisipe, sa ki oblije nou pridan nan fason nou ap entèprete rezilta sa a.

Apre sa, Singer pouse analiz la pi lwen pou li gade to repons kesyon yo jwenn. Pou n pi presi, li gade to san-repons kesyon yo jwenn. Toudabò, li konsantre analiz sa a sèlman sou ti ponyen kesyon (malgre te gen anpil kesyon sansib) ki afiche yon to san-repons ki depase 2% yo. Li dekouvri la ankò kantite enfòmasyon yo patajhe ak patisipan an pa gen okenn efè. Li dekouvri lè yo bay patisipan an yon garanti konfidansyalite total kapital, se lè sa a chans pou li pa reponn kesyon yo pi fèb, kidonk konfindasyalite a ta sanble ankouraje moun yo reponn tout kesyon yo. Apre sa, lòt dekouvèt enteresan Singer fè, li wè lè patisan an te dakò siyen fòmilè konsantman an depi nan kòmansman, li gen plis chans reponn kesyon li jwenn nan kesyonè yo: se kòmkidire paske li te gentan siyen avan an, sa rann li pi rilaks pou li reponn menm kesyon ki pi sansib yo. Sa ta vle di, siyati fòmilè konsantman an pa sèlman gen dezanvatja nou te wè pi wo yo, li ankouraje patisipan yo reponn tout kesyon yo , petèt paske yo pi an konfyans apre yo fin siyen an (yo konnen fòmilè a pwoteje yo).

Sa nou ka konkli

Lè nou konsidere tout sa ki di yo ak rezilta anpirik, sèl sa ki sanble evidan (malgre kontradiksyon ant otè yo),se pwen sa yo:

  • Pase pa yon mandatè pou jwenn konsantman rann bagay la pi difisil e riske fè to repons lan bese
  • Se siyati fòmilè konsantman an ki sanble pi riske: malgre kèk avantaj, obligasyon siyen an sanble ka fè kèk moun pran distans ak rechèch la. Poudayè, nan peyi devlopman yo kote souvan gen patisipan ki pa konn li, yo montre koze siyati a pa reyalis ni se pa pi bon estrateji a.
  • Menm pesimis yo rekonèt konsantman an pa yon move bagay, se plis fòmalite yo yo kritike ak mank adaptasyon pwosedi a ak reyalite syans sosyal yo (Crow et al., 2006) . Fassin (2008) mande pou yo ta sèlman mwens sere boulon chèchè yo epi fè yo plis konfyans. Li fè yon pledwari pou yon etik ki chita sou sans responsablite chèchè a olye sou deyontoloji sèlman.
  • Efè divès etap nan pwosedi a ka diferan (negatif, pozitif) men boutanfen gen posiblite pou efè global pwosedi konsantman an nil .
  • Boutan e san dipetèt, ta dwe genyen plis rechèch anpirik ki fèt sou kesyon an. Pi

Kèk konsèy

Men kèk konsèy ki ka ede jwenn pi bon rezilta tout pandan n ap respekte prensip etik yo:

Sou kantite enfòmasyon pou nou bay patisipan yo nan ankèt la

  • Konsantre nou sou enfòmasyon ki pi enpòtan yo. pito nou bay mwens enfòmasyon, men tout se enfòmasyon ki enpòtan epi patisipan an ap beyn konprann.
  • Pa gen obligasyon pou chèchè a pataje ipotèz rechèch li yo, sitou si sa ka enfliyanse konpòtman patisipan an.
  • Byen esplike patisipan enfòmasyon yo, vilgarize, sèvi ak foto, videyo, eks. si sa nesesè (Wiles et al., 2005; Crow et al., 2006)

Sou konfidansyalite ak anonima:

  • Konfidansyalite a enpòtan anpil (sitou pwomès anonima oswa de-idantifikasyon patisipan yo)
  • Pa ezite raple patisipan an w ap kenbe sekrè a sou idantite l ak patisipasyon l nan rechèch la

Sou kesyon konsantman an:

  • Fè moun nan siyen apre si sa posib w ak si ou santi siyen avan an ka bay pwoblèm
  • Evite fèy ki twò « ofisyèl  » pou fòmilè konsantman an (sa ka bay patisipan an enpresyon se yon gwo kontra l ap siyen) (Wiles et al., 2005)
  • Pa ezite sèvi ak lòt mwayen pou dokimante konsantman an depi sa posib (odyo, aloral, elektwonik, elt.

Anfen, pi bon konsèy la se petèt: balanse risk pou yo pa reponn yo ak lòt estrateji pou reponn, paske menm jan gen divès rezon ki ka pouse moun yo pa reponn, gen plizyè ankourajman nou ka ba yo pou pouse yo reponn tou.

Referans

Kòm degi, klike sou lyen Google Doc sa a pou ou ka pab wè lis referans yo:

Referans (Google Doc)

Ki politik agrikòl pou Ayiti? (1/2)

Yon fason byen chapante pou nou gade kèk pwoblèm agrikilti peyi a genyen.

Kreyonomi

Nan seri biyè sa a, nou pral gade ansanm kèk politik agrikòl teyori byennèt la nan ekonomi pèmèt nou jistifye. Chaje teyori nou ta kapab rale pou nou analize sitiyasyon sektè agrikòl ayisyen an epi imajine kèk solisyon, men pou kounye a nou ap konsantre nou sou ekonomi byennèt la ki yonn nan teyori ekonomik yo plis rale pou jistifye entèvansyon leta nan ekonomi an.

Men anvan nou antre nan kè diskisyon an, li ap bon pou nou fè yon ti prezantasyon rapid rapid sou Ayiti, agrikilti li, apre sa pou nou gade deba sou aksyon leta nan ekonomi an-espesyalman nan sektè agrikòl la. Apre sa nou ap pare pou nou gade ki eleman teyori byennèt la pote nan deba sa a ak kòman yo ka adapte ak reyalite agrikilti peyi a.

Soti depi lè ti konkonm t ap goumen ak berejèn

An nou soti dèyè nèt pou nou ale…

Voir l’article original 4 293 mots de plus

Ayiti: pouki dola meriken an ap vale teren?

Nou òpdet atik la.

Kreyonomi

1. Peyi yo jounen jodi a pa izole, yo chak gen lajan pa yo alòske yo ap fè komès youn ak lòt : sa fè yo vin bezwen yon zouti ki pèmèt yo boukante lajan sa yo : zouti sa se todchanj lan.

2. Ekzanp, todchanj dola ameriken an an goud pèmèt  ou konnen chak grenn dola konbyen goud li vo, sa vle di konbyen goud ou bezwen pou chak grenn dola si ou vle boukante dola ak goud. Pou 2018 la, ou te bezwen an mwayèn 65.4 goud pou sa fèt. Men sa pa t toujou konsa.

3. Nan dat 13 me 1919, epòk kote blan Meriken t ap okipe Ayiti (1915-1935), gouvènman ayisyen an te jwenn yon antant ak Etazini pou stope todchanj lan ki te gentan kòmanse ap monte. Se lè sa yo toulede te kole zepòl pou yo fikse todchanj lan an gwo ponyèt. Soti lè…

Voir l’article original 728 mots de plus

Ki politik agrikòl pou Ayiti? (2/2)

Premye biyè nan seri sa a te prezante 4 sitiyasyon kote mache yo ka echwe. Nou te rele yo defayans mache: lè genyen ekstènalite, nan ka byen piblik yo, lè genyen enfòmasyon miwomiba ak lè chapant mache yo enpafè (tankou, lè gen monopòl). Se pa 4 sa yo sèlman ki genyen (nan yon bèl liv li soti an 2016, Tirole idantifye kèk lòt ki enpòtan anpil ki gen pou wè ak jistis, sikoloji moun yo ak sa li rele limit moral mache yo), men nou chwazi pa manyen aspè sa yo nan biyè sa a.

Jodi a nou pral gade 4 sitiyasyon defayans yo plis an detay atravè yon ka konkrè, sitiyasyon sektè agrikòl ayisyen an. Achak fwa nou ap eseye idantifye kèk entèvansyon leta ki te ka rezoud pwoblèm defayans mache sa yo ka lakòz yo. Pou ka rann bagay la pi senp, mwen rezime tout enfòmasyon yo pou chak defayans nan tablo nou jwenn pi ba yo epi mwen fè yon ti kòmantè tou kout sou yo.

Ekstènalite ak byen piblik

Ekokondisyonalite a se yon fason yo aplike politik yo kote se sèlman moun ki adopte bon pratik ekolojik (anviwònman) ki ka benefisye èd leta yo. Yon politik ki vize sanksyone move pratik yo sanble pa twò adapte pou kontèks Ayiti a, paske moun yo vilnerab anpil. Yon apwòch ki ap chèche ankouraje bon pratik yo sanble pi adapte.

Ayiti rezève sèlman 6,25% espas nasyonal la kòm zòn pwoteje. An reyalite, ta sanble menm zòn pwoteje sa yo pa fin byen pwoteje vre. Epitou, 6,25% an piti anpil parapò ak 17% rive 27% angajman entènasyonal ayiti te pran nan kad pwotokòl Nagoya a (2010). Ayiti, se peyi nan Karayib la ki gen pi piti pousantaj la.

Anfen, gen yon gwo bezwen pase men nan enfrastrikti agrikòl yo. San pase men sa a, e san kreyasyon plis enfrastrikti, rannman yo ap toujou sa yo ye a: fèb.

Enfòmasyon miwomiba ak chapant mache enpafè

Bank yo prèske pa ofri okenn kredi agrikòl (kredi an jeneral pa toujou pi gwo sous revni bank yo). Mikwofinans lan pa toujou ofri kondisyon ki fin yès nonplis e li ap fè fas ak menm pwoblèm ki anpeche sektè labank lan penetre mache sa a (risk moral, vilnerabilite agrikiltè yo, pwoblèm aksè, bezwen kredi sektè agrikòl la ki pa menm ak pa lòt sektè yo, elt.). SYFAAH a te ka yon bon solisyon, men malerezman pwojè a pa akouche rezilta nou te ka espere yo. Kanta pou chapant mache yo, leta bezwen mennen bonjan politik pou ankouraje konkirans. Koze pou se yon ti ponyen antrepriz, biznismann ki ap kontwole yon sektè a se yon gwo fren li ye pou bon fonksyènman mache yo.

Ki politik agrikòl pou Ayiti?

Nou sot wè 4 gwo defayans mache e nou wè nan ka sektè agrikòl Ayiti a, nou jwenn tout. Sa pa etonan, paske anpil otè nan lòt peyi fè menm konsta a pou sektè agrikòl la. Yonn nan defayans yo souvan jwenn nan agrikilti peyi devlope yo gen pou wè ak anviwònman e Ayiti nou jwenn defayans sa a tou. Men reyalite Ayiti a diferan, nan sans li pa yon konsekans pratik agrikilti entansif jan sa ye nan anpil peyi devlope. Nou menm se sitou ak gwo feblès rannman nou ap fè fas, pandan nan peyi sa yo se nan chèche rannman depase limit yo rive nan enpas yo ye a.

Malgre enpòtans lòt defayans nou te wè yo, defayans ki gen pou wè ak ekstènalite yo epi byen piblik yo sanble se yo ki plis menase avni oswa menm egzistans sektè agrikòl ayisyen an. Paske si ewozyon fè pa gen tè ki ka bay manje ankò, tout lòt politik yo ap san sans. Epi degradasyon basenvèsan yo se yon malè pandje li ye sou lavi moun: plizyè siklòn ki pase deja montre jan sa ka agrave bilan yo. Pandanstan, Ministè Anviwònman (MDE) ak Ministè Agrikilti, Resous Natirèl ak Devlopman Riral (MARNDR) ap mennen yon politik san okenn koyerans kote tou de panche sou menm pwoblèm nan yon djanmankankan metodolojik ak yon kafouyay politik ki ajoute sou pwoblèm nan. Li ta bon pou yo met tèt yo ansanm pou defini yon strateji global ki genyen plis koyerans teyorik epi aplike li kòmsadwa.

Yon lòt bò, solisyon pou defayans ki gen pou wè ak chapant mache yo epi sikilasyon enfòmasyon an, se yo ki sanble pi senp, ki pa mande twòp kòb. Anpil nan yo gen pou wè ak règ, lwa nou ta dwe ka adopte san sa pa koute senkòb. Men kanta pou koze anviwònman an Ayiti, se pa pa bagay ki senp ditou paske nivo degraba li a se rezilta tout yon sistèm, epi li pran rasin nan istwa nou dènye ane sa yo men tou istwa nou depi sou tan lakoloni, jan Ricardo Parvex montre sa.

Sou baz ti refleksyon sa a, ak tout limit li genyen (gen bagay nou sèlman pase sou yo, nou pa antre pi fon ladan yo), ta sanble pou defini yon bon politik agrikòl pou Ayiti nou sètoblije mete anpil resous sou aspè anviwònman ak enfrastrikti a, pou nou ka espere jwenn bon rannman e pou agrikilti nan peyi a gen yon avni. Apre, lòt politik yo, ki dwe fèt paralèlman, tankou rechèch agwonomik, vilgarizasyon syantifik, politik ki atire envestisman epi anfen solisyon pwoblèm finansman riral yo, yo ap ka kòmanse pote rezilta toutbon. Kidonk, lapoula nou t ap konsakre pifò enèji nou nan rezoud pwoblèm ekstènalite anviwònman yo epi nan ofri plis byen ak sèvis piblik (irigasyon, kouran, edikasyon, elt.). Epi ofiramezi, pandan enpòtans pwoblèm sa yo kòmanse diminye, nou t ap ogmante pousantaj resous ki konsakre pou kreye mache agrikòl ki konpetitif toutbon.