Tous les articles par Stevens Azima

A propos Stevens Azima

Ekonomi ak matematik an kreyòl, klè kou dlo kòk.

Lòk

Biyè sa a baze sou yon #thread Twitter @Kreyonomi1 te pwodui sou fenomèn lòk la (lock-in ann angle) nan domèn politik. Teyori ki pèmèt nou pwofonde fenomèn sila a se teyori path dependence lan. Vivyàn Julien te pwopoze nou tradui li « depandans chimen tou trase« . Kidonk, se tradiksyon kreyòl sa a n ap kenbe apatandejodi.

Istwa ak definisyon konsèp la

Teyori a vin alamòd nan yon bann domèn. Men se nan ekonomi koze a sanble te devlope an premye. Lè sa yo t ap chèche konprann blokaj ki ka fè yon biznis pa adopte yon teknoloji ki pi bon pase sa li genyen deja a oswa sa ki konn anpeche li deplase al enstale li nan yon zòn ki pi enteresan pase kote li ye a.

Gen anpil kafouyay nan definisyon yo. Pafwa yo prezante depandans chimen tou trase a kòm si se desten oswa yon madichon. North raple depandans chimen tou trase a pa yon fatalite.

Yon definisyon ki senp di gen depandans chimen tou trase lè premye aksyon oswa premye desizyon yo pouse tout aksyon oswa desizyon ki pral vini apre yo nan menm direksyon ak aksyon oswa desizyon ki te la deja yo. Boutanfen sa kreye yon fenomèn lock-in ki fè ou vin esklav yon direksyon pandan gen lòt direksyon posib. N ap rele sa #lòk pou pi senp, kòm mo sa a alamòd dènye tan sa yo.

Jan nou di a, okòmansman se plis nan ekonomi yo te aplike konsèp sa a. Yo vin aplike li tou pou esplike jan règ ki la deja yo kapab anpeche ekonomi an byen mache. Menm lè règ sa yo pa adapte ankò, sosyete yo gen tandans konsève yo.

Fenomèn nan nan domèn politik

Men se Pierson ki t apral montre fenomèn depandans sa a aplikab pou mond politik la tou. Gen 3 fason sa afekte politik la.

1)Sa ankouraje tèt ansanm (aksyon kolektif) pou pwoteje oswa konsève sistèm nan, li dekouraje aksyon kolektif ki vle chanje sistèm nan.

2)Depandans chimen tou trase a enfliyanse kwayans politik ni politisyen yo ni rès popilasyon an. Kwayans sa yo pèmèt tèt ansanm se vre, men yo konn anpeche chanjman menm lè gen bezwen pou chanjman. Konsekans: si leta vle pote yon refòm, fòk li chèche chanje mantalite yo anvan.

3)Fenomèn sa a limite kantite opsyon sosyete a genyen si li vle adopte pi bon règ, pi bon lwa, pi bon enstitisyon (règ jwèt la). Gen opsyon ki te ka mache depandans chimen tou trase a p ap menm kite yo depoze opsyon sa yo sou tab la paske yo twò depaman ak chimen nou te gentan pran depi anvan an.

Nou sot wè konsekans politik yo. Li klè gen konsekans ekonomik tou, paske lè yon règ oswa yon konpòtman pa adapte ankò epi ou kontinye sèvi ak li, sa ka gen anpil move konsekans.

Kèk egzanp konsekans sa genyen

Nan yon tèks tou kout, Ricardo Parvex montre kòman sa ki te pase depi sou tan lakoloni ak kontèks apre endepandans lan enfliyanse jouk jounen jodi a rapò nou ak anviwònman nou ap viv ladan an. Sa patisipe tou nan katastwòf ekolojik n ap viv aktyèlman an.

Yon lòt egzanp ankò, se atik 674 Kòd Sivil nou an (ki di an gwo depi eritye yo mande sa fòk tè a pataje) ki lakoz tè agrikòl yo ap fè miyèt mòso sot nan yon jenerasyon ale nan yon lòt. Jodi a li parèt difisil pou chanje sa, paske moun yo gentan abitye.

Yon lòt egzanp ankò se Ed’H. Malgre tout moun wè refòm nan enpòtan, sa pa janm ka fèt paske chanjman sa a ap mande yo anpil. Yon egzanp ankò se refòm agrè a ki pa janm ka byen fèt akoz kontradiksyon sistèm ki la deja a te ankouraje nan zafè pataj latè.

Anfen, kòm dènye egzanp, nou ka pran dwadedwàn sou diri enpòte a ki soti byen wo epi nou sanse bese l nèt, sa ki blo pwodiksyon lokal la. Pwoblèm nan, desizyon sa yo depi w fin pran yo, li difisil pou w fè bak, popilasyon an ankò ka leve kanpe (sepandan, anyen pa enposib). Dayè, nou kapab remake se sou yon agiman konsa kèk aktè te baze pou alète moun sou desizyon gouvènman an te anonse li pral pran (e li te finalman pran) pou li retire pandan yon ti tan tarif ladwàn ki sou diri nou enpòte a pou pri li ka bese. Kèk obsèvatè te bay yon pinga, paske dapre yo li ka difisil pou nou fè bak apre sa.

Kounye a, kòm nou sot wè konsekans depandans chimen tou trase a, li te ka enteresan pou nou gade mak fabrik pwoblèm sa a (sa ki ka ede nou detekte l) epi kisa ki lakòz li. Sa yo yon ti jan teyorik, men yo ap ede nou konprann fenomèn nan pi byen.

Mak fabrik fenomèn nan

Li bon pou nou konnen karakteristik yon pwosesis ki suiv fenomèn sa a. Kòman sa manifeste? Pierson (2000) liste 4 mak fabrik pwosesis sa yo.

1) Yo enprevizib. Kòm sa ki pase deja ka jwe sou sa ki pral pase jis annapre, ou pa janm fin konnen fin ka prevwa alavans ki diresksyon sistèm nan ap pran.

2) Yo pa fleksib. Plis tan ap pase, se plis li difisil pou sistèm nan chanje direksyon. Plis tan ap pase, se plis gen opsyon anvan sa ki te posib ki vin pa posib ankò.

3) Sistèm sa yo pa « ègodik ». Yon sistèm ègodik lè li kapab pran tout chimen posib yo e lè konsa li ka retounen jan li te ye anvan an. Sistèm ègodik yo san memwa, san istwa. Men lè gen depandans chimen tou trase, tout sa ki pase deja ka enfliyanse sa ki ka pase ann apre yo, listwa enpòtan.

4) Pwosesis sa yo pa toujou bay pi bon rannman posib la. Vrèmanvre, kòm yo gentan tandans lòk sou yon direksyon fiks, kapab gen lòt direksyon ki te ka bay pi bon rezilta men sistèm nan p ap janm teste direksyon sa yo.

Kèk lòt egzanp pou konprann mak fabrik yo pi byen

Yon egzanp klasik depandans chimen tou trase se klavye n ap itilize yo. Jan yo pozisyone lèt yo sou klavye QWERTY yo pa pi bon fason yo te ka fè sa. Gen lòt opsyon klavye ki te ka pèmèt nou pi rapid, pi efikas. Men nou tèlman gentan abitye ak sa nou gen la a, lòt opsyon sa yo vin pa gen mache pou yo.

Yon lòt egzanp, se sistèm retrèt Lafrans lan, ki chita sou yon lojik repatisyon (ki pa adapte ankò ak reyalite demografik peyi sa a) olye yon sistèm ki baze sou kapitalizasyon. ki te ka pi adapte ak reyalite a. Men refòm sa a pa janm ka reyalize toutbon akoz yon fenomèn lòk sou sistèm ki la deja a.

Nan yon pwochen biyè sou menm dosye a, n ap antre plis nan fondèt teyori sa a kote nou pral gade koz fenomèn nan. N ap gade kèk ka kote otè sèvi ak kadraj sa a pou analize divès sitiyasyon, soti nan enstitisyon nou bezwen pou adapte nou a chanjman klimatik yo rive nan fason règ yo evolye lè se yon kominote ki ap jere resous natirèl yo.

NB: n ap pataje lyen Google Doc ki gen tout referans yo yon sèl kou, lè nou fini ak pwochen biyè a.

Non se non, wi ka non

Avan-yè se te jounen entènasyonal fanm yo. Gen kote yo rele l jounen mondyal dwa fanm yo. Ayiti, m plis konn tande yo di jounen mondyal olye jounen entènasyonal, men nou dakò se de gouden ak senkant kòb. Jounen sa a se yon okazyon pou moun, sitou gason, reflechi sou nosyon konsantman an nan rapò ak lòt sèks la. Kòm mwen gen pwojè yon seri biyè sou konsantman k ap dodomeya depi kèk tan, m ap tou pwofite okazyon sa a pou m batize pwojè a, sa w panse? Men te m tou di w depi kounye a, konsantman nou pral bat bouch sou li nan biyè sa a, se pa konsantman seksyèl (sèks se yon sijè ekonomi tou wi, men n ap kite diskisyon sa a pou yon lòt lè). Sou sijè konsantman seksyèl la, pou moun ki anvi fouye pi fon, revi Raisons politiques la te konsakre yon dosye sou sa sèlman an 2012, nou ka li entwodiksyon an la. Men jodi a nou ap demare pito ak yon seri biyè k ap konsantre yo sou pwoblematik konsantman an nan domèn rechèch oswa lasyans.

Seri biyè sa a gen 6 objektif:

  1. montre kote nou soti pou kesyon konsantman an vin gen tout enpòtans sa a nan rechèch jounen jodi a
  2. klarifye jan yo defini oswa kadre, etikman palan, nosyon konsantman an aktyèlman
  3. diskite sou pwoblematik konsantman an nan kontèks syans sosyal ak syans moun yo
  4. diskite sou ka patikilye rechèch nan peyi an devlopman yo
  5. gade si pwosedi konsantman yo ka afekte to repons nan rechèch kantitatif yo
  6. bay kèk konsèy pratik pou etidyan ak chèchè yo lè yo ap pran an kont aspè etik sa a nan rechèch yo ap mennen.


Biyè jodi a ap plis kouvri de dènye objektif yo (5 ak 6), menm si n ap fè ti pase rapid sou lòt yo. Kesyon presi nou ap poze tèt nou an se: èske pwosedi pou mande patisipan yo si wi ou non yo dakò patisipe nan ankèt k ap fèt la (sou baz bon jan enfòmasyon yo genyen) p ap fè mwens moun patisipe nan rechèch la? Nan yon sans ki pi laj, èske rechèch syantifik pa t ap pi fasil si pa t gen koze verifye si moun yo dakò patisipe nan rechèch k ap fèt la? Pou nou reponn kesyon sa yo, n ap suiv twa (3) etap: 1) n ap klè sou sans mo yo ak sou kontèks la 2) n ap met chak kan yo kanpe nan deba a 3) n ap bay pozisyon nou ak kèk leson/konsèy etidyan yo ak save k ap fè rechèch kapab tire.

Rechèch k ap fèt sou moun oswa avèk moun: pwoblèm etik

Ki mak fabrik rechèch k ap fèt sou moun oswa avèk moun yo? Nan yon antre ki rele Syans ak sosyete nan Encyclopædia Universalis, Schatzman ak Mayor (2018 ) te manyen kesyon sa a. Pou otè sa yo, kontrèman ak fizisyen an, pa egzanp, ki pa gen pou l mande atòm l ap etidye a si li dakò ou pa dakò, nan syans sosyal ak syans moun yo, chèchè dwe pran an kont kapasite sijè l ap etidye a (kontrèman ak atòm nan ki se yon senp objè) genyen pou li reflechi epi bay dizon l sou sa k ap fèt la. Sijè a se li ki objè a. Se rapò moun-moun sa a ki ta sanble mennen tout kesyon etik nou pral wè yo, menm si sa pa vle di syans natirèl yo pa gen lo kesyon etik pa yo.

« Konfizyon sa a ant sijè a ak objè a (…) se yon mak fabrik syans moun yo. » (Schatzman ak Mayor, 2018 ) (Tradiksyon: Kreyonomi)

Woy! Men yon mo: etik. Ki sa nou vle di lè nou ap pale de etik nan domèn rechèch? Pou n kout, se yon refleksyon sou sa rechèch la ta dwe fè, fason li dwe fè l ak tou sou sa li pa ta dwe fè (Morange ak Schmoll, 2016). Kidonk rechèch, espesyalman rechèch k ap fèt ak moun oswa sou moun, mache ak yon lo kesyon oswa pwoblèm etik. Malgre pwoblèm sa yo reyèl, se avan-yè la yo sanse resi kòmanse ba yo atansyon tout bon nan pratik lasyans. Pandan lontan, yo te fèmen je sou yo (Métayer, 2002). Monn lan kòmanse pran sa o serye toutbon se apati Kòd Nuremberg la an 1947. Kòd sa a, ki te pibliye nan yon kontèks apre-gè, genyen yon lis 10 prensip ki te sèvi pou jije kriminèl gè yo. Tribinal espesyal ki t ap jije moun sa yo te trete dosye plizyè doktè ak syantifik an jeneral ki te komèt yon seri « abi » sou moun. Men kèk nan abi yo te komèt yo Métayer (2002) site nan liv li a:

  • Fè ekspre blese moun pou ka etidye kòman java a ap enfekte
  • Teste jis nan ki pwen moun ka sipòte fredi (jouk sa rive touye moun nan)
  • Fè ekspre bay moun tifis ak malarya
  • Teste nan ki pwen moun ka sipòte doulè
  • Chèche bloke pouvwa fè pitit moun: foure fòmòl ak nitrat ajan nan bouboun fanm (sa ki te lakòz plizyè santèn fanm mouri nan soufrans)

Kòd Nuremberg la t apral genyen anpil enfliyans ann apre. Anpil gwo dokiman sou kesyon an ki vin vini t apral baze sou li, tankou Deklarasyon Helsinki a (1964) ak Rapò Belmont an (1979). Se Rapò Belmont sa a ki pral premye mete aksan sou yon lis 3 prensip etik pou gide alèkile rechèch k ap fèt ak moun. 3 prensip klasik sa yo se : respè pou mounite moun (baz li se kesyon konsantman an, jan nou pral wè sa), byenveyans epi jistis. Se nan menm epòk sa a komite etik k ap kontwole aktivite rechèch yo kòmanse enstale tèt yo. Pou yon analiz detaye twa prensip sa yo, nou kapab gade paj 8-12 nan dokiman 240 paj sa a: Etik rechèch k ap fè avèk moun. Ayiti tou genyen kèk komite etik, tankou nan MSPP genyen yon Komite Nasyonal Byo-etik. Genyen enstitisyon ki genyen pwòp komite oswa kòd etik yo. Poudayè, si ou vle ou kapab ranpli ti fòmilè anonim sa a pou ede nou resanse lis komite ak kòd etik ki egziste nan enstitisyon Ayiti yo. Klike sou lyen sa a: fich sou komite ak kòd etik ann Ayiti oswa ranpli fòmilè sa a pou pi fasil. Ranpli ou ranpli fichye sa yo se ap siy konsantman ou pou patisipe nan rechèch patisipatif sa a Kreyonomi ap fè a (nou pa ka pa suiv pwòp prèch nou).

Jan nou te di sa a, pou biyè sa a, aspè etik k ap enterese nou nan aktivite rechèch yo se koze konsantman an (ki ta prensipal fason nou montre nou gen rekonèt mounite ak granmounite patisipan yo). Tèm teknik yo itilize pou pale de konsantman sa a se « konsantman eklere » (« consentement informé/éclairé » ou « informed consent » ann franse oswa angle). De ki sa n ap pale menm? Gen yon dividal definisyon. N ap pran 3 ladan yo. Premye a nou jwenn li nan sous la, Kòd Nuremberg la.

« Moun ki konsène a dwe jwi yon kapasite legal total kapital pou li konsanti. Fòk li genyen ase enfòmasyon, epi konnen tout pòte eksperyans yo ap fè sou li a, pou li kapab byen peze efè desizyon li a. »
(Kòd Nuremberg la, nan yon sitasyon Claire Ambroselli, 1988, p. 104-105) (Tradiksyon: Kreyonomi

; nou ki peze sou kèk mo.)

Sitasyon sa a mete aksan sou aspè legal kesyon an, enpòtans pou moun nan byen enfòme epi kapasite pou moun nan pote yon jijman sou konsekans chwa li a. Kidonk,, anje konsantman an, p ap menm, pa egzanp, selon laj moun nan (timoun oswa granmoun?), eta sante mantal moun nan (entatad oswa enganm?), objektif rechèch la (enfòmasyon chèchè a bay yo kapab enfliyanse rezilta yo).

Yon dezyèm definisyon soti anba kout plim Liu & Davis (2011, p. 74). Li menm li apiye sou aspè volontè desizyon sijè a ta pran pou di li « dispoze patisipe » a. Otè sa yo di tou desizyon sa a sijè a kapab pran li apre li fin jwenn tout enfòmasyon ki gen arevwa (kidonk li pa oblije tout enfòmasyon nèt) ak sa k ap pale a. Pou otè sa yo, konsantman sa a dwe gen yon dokiman, yon fòmilè, ki pwouve sijè a te bay li.

Twazyèm definisyon nou ap konsidere a soti bò kote Twa Konsèy (2010, p. 9) kanadyen ki te pwodui dokiman 240 paj nou te site pi wo a: Etik rechèch k ap fè avèk moun. Dokiman sa a enteresan paske Twa Konsèy sa yo kouvri plizyè domèn syantifik: sante, syans moun ak syans natirèl/enjeniri. Pou 3 Konsèy sa yo, pwosedi konsantman an se pi gwo fason nou kapab montre nou genyen respè pou moun yo antanke moun ak respè pou granmounite yo (otonomi yo). 3 konsèy sa yo souliyen anplis enpòtans pou sijè a byen konprann enfòmasyon li jwenn konsènan rechèch k ap fèt la (kidonk se pa an nik bonbade moun nan ak pil enfòmasyon li pa menm konprann-doktè yo nou avè m?). Twa Konsèy yo peze tou sou enpòtans yon sans responsablite ak transparans bò kote pa chèchè a.

Menm referans sa yo pafwa ansanm plizyè lòt dokiman konn aksyantye sou kontinite konsantman an, sa vle di si konsantman an rive yon kote li pa la ankò (tankou patisipan an rive yon kote li bat ba) chèche dwe respekte chwa patisipan an epi ba li posiblite retire patisipasyon li a. Lè nou pran tout definisyon sa yo mete ansanm, yon fason senp epi kout yo konn rezime tout aspè sa yo nan pwosedi konsantman yo, se lè yo di konsantman an dwe lib, eklere epi kontini. Pou koze dokimante konsantman an, yo pa toujou dakò sou li.

Kounye a, nou pi klè sou sa n ap pale a lè nou di konsantman oswa pwosedi konsantman nan kad rechèch. Ekspresyon pwosedi konsantman an pou kont pa li konn enplike plizyè bagay, plizyè etap an fonksyon referans yo. Li kapab gen ladan:

  • Enfòmasyon, Konpreyansyon, Volonte (Rapò Belmont, 1974)
  • Enfòmasyon, Konfidansyalite, Dokimantasyon siyati patisipan an (Singer, 1978a; Twa Konsèy, 2010). (Konfidansyalite a vle di enfòmasyon patisipan an dwe diskite de zòrèy an zòrèy, sa vle di rete sekrè oswa tou li konn senpman enplike anonima, sa vle di li p ap posib pou yon lòt moun okouran tèl moun te patisipe nan rechèch la).

Aprezan, nou pare pou vanse nan analiz nou sou konsekans oswa enplikasyon pwosedi konsantman yo pou rechèch k ap fèt. Pou nou pi presi, nou pral gade konsekans sa genyen sou to repons (oswa to patisipasyon) moun yo nan rechèch syantifik ki sèvi ak pwosedi sa yo. N ap konsantre nou sou domèn syans moun ak syans sosyal yo.

Ki mele moun: pouki nou pa ka di sa pou to repons yon rechèch

Ou prèske pa ka tonbe sou yon grenn rechèch anpirik (sitou nan rechèch kantitafif) pou koze to repons lan pa pale. Swa chèche a baze sou li pou li lwanje tèt li pou kalte rechèch sa li rive fè a, swa li anboye tèt li nan chèche esplike pouki to repons lan te ba. Bon oke, se vre, mwen yon ti jan egzajere. Men to repons yon rechèch se yon kritè enpòtan anpil pou evalye kalite yon rechèch, li si tèlman enpòtan, li konn fè nou bliye li pa garanti repons sa yo pou kont pa yo yo se repons kalite ni tou kesyon ki te poze yo te kesyon kalite. Li tèlman enpòtan tou nou kapab prèske bliye defini li.

Gen plizyè konsiderasyon nou kapab fè sou sa nou vle di lè nou di « to repons ». Yon premye apwòch konn konfonn to repons ak « to konsantman » rechèch la (yon egzanp nan Douglas et al., 1994). Sa ta vle di sèl repons ki konte yo se repons kote patisipan an te bay konsantman li pou patisipe nan rechèch la. Apre sa, yo konn pale de to repons lan kòm

« (…) kantite inite ki konplè divize pa kantite inite elijib nan echantiyon an (…) » Fan ak Yan (2010) (Tradiksyon: Kreyonomi)

Gen otè pafwa ki al gade to repons kesyon (oswa itèm) anndan kesyonè a anplis to repons kesyonè a nan li menm (Singer, 1978a). Ojis, yo kapab gade lè sa a pousantaj itèm anndan an kesyonè a ki pa jwenn repons ditou, itèm ki jwenn plis repons yo, eks. Nou fasil jwenn apwòch sa a nan kesyonè ki pran fòm echèl meziray. Men an jeneral, apwòch nou plis abitye kontre a se apwòch ki nan definisyon Fan ak Yan (2010) la. To repons Fan ak Yan (2010) se statistik yo plis itilize pou mezire kalite yon ankèt. Vreman vre, kapab gen yon lyen ant to repons yon rechèch ak chans pou reprezantativite echantiyon an. Men reprezantativite yon echantiyon se yon nosyon ki twò konplèks pou to repons lan sèlman ta sèvi l mezirèt. Pou yon ranmase konplè sou nosyon reprezantative sa a, nou kapab gade seri 4 atik syantifik Kruskal ak Mosteller (1979a, 1979an, 1979b, 1980) konsakre pou dosye sa a sèlman.

Kounye a, kòm tout mo kle yo defini, nou kapab mande tèt nou pouki nou kesyon pwosedi konsantman an ak kesyon to repons lan sou menm tab. Eske sa vreman enpòtan pou nou konnen si pwosedi konsantman yo afekte to repons yo? Toudabò, dimansyon volontè ki nan konsantman rann li psobi pou li afekte to repons lan vre. Ojis, gen to repons ki te ka pi ba lontan si patisipan yo te gen chwa di non yo pa anvi patisipe nan rechèch sa yo (lè nou di lontan an, tout rive 1970 CIA teste dwòg sou moun san yo pa konnen nan peyi Etazini nan kad pwojè MK-Ultra a, gwoup mizik Muse la fè yon bèl mizik sou sa, nou ap pwofite bèl okazyon sa a pou mete mizik la la pou ou tande si ou sou sa).

Albòm: The Resistance

Lòt bagay ankò, depi kèk tan rive jodi a, plizyè chèchè ap plenyen pou difikilte pou rekrite patisipan nan yon seri rechèch ki fè to repons yo konn ba (Barge ak Gehlbach, 2012; Fan ak Yan, 2010; Lueptow et al., 1977) . Li pa fin estipid nèt pou yon moun ta mande tèt li si to repons fèb sa yo se pa konsekans pil pwosedi konsantman yo, malgre chaje lòt esplikasyon posib, tankou bèl teyori yo rele teyori satisficing lan.

Lèfini, kesyon sa a nou poze l nan yon kontèks kote chak jou komite etik yo ap vale teren nan anpil peyi ak inivèsite. Jodi a, Inivèsite Leta Ayisyen an (Université d’Etat d’Haïti) pa gen yon komite kon sa, men yon jou deba sa a ka lanse. Kidonk, li t ap bon anvan nou pote boure kopye kole sa ki fèt deja yo, pou nou byen gade konsekans sa ka genyen. Etik komite etik sa yo aplike a yo rele li yon etik deyontolojik, sa vle di ki chita sou yon ansanm, yon lis règ moun dwe suiv. Biyè sa a se okazyon tou pou raple apwòch deyontolojik sa a se pa sèl apwòch ki egziste.

Boutanfen, kesyon an byen kadre lè nou gade yon seri eskandal abi ki tanzantan ap fè aktyalite oswa rimè ap korui sou yo. Dòk E.S. t ap di m dènyèman gen yon pwofesè l ki te di l esè klinik pou konprime planin yo se Ayiti yo te vin fè, men li kouri di li pa konfime sa. Gen lòt rimè (ki pa fin rimè nèt) sou etidyan ki lè yo al nan staj an pwovens kouche peyizan pandan yo nan yon pozisyon privilejye. Bri kouri sa yo ansanm ak eskandal ki konn pete gwo lajounen sou pratik san etik nan milye inivèsite, ONG, elt. blije nou konsidere deba sou etik rechèch la (nan sans laj, pa sèlman aspè konsantman an) gen bezwen fèt ann Ayiti. Epi si lòt peyi kote ki gen plis kontwòl gwo vouvari konn pete apre yon seri abi devwale, pa gen okenn rezon pou panse Ayiti, kote baryè lib, p ap gen abi sa yo.

Pwosedi konsantman eklere yo: sa ki pou sa ki kont

Kont

Yon premye kritik yo fè pwosedi konsantman eklere yo se aspè biwokratik yo (Fassin, 2008; Crow et al., 2006) . Gen moun ki wè pil règ sa yo, sitou pa komite etik yo nan syans moun ak syans sosyal, tankou se brenboryon pou bloke pwogrè lasyans. Biwokrasi yo ap pale a parèt alafwa nan blije yo blije jwenn otorizasyon yon komite etik alafwa nan tan ak pil paye sa pran lè pou yo jwenn konsantman patisipan yo (esplike yo abese rechèch la, ba yo yon seri detay sou rechèch la, fè yo siyen plizyè fòmilè, eks.). Gen chèchè ki menm di pafwa yo sanlè pase plis tan nan fòmalite ki pa enterese ni yo ni patisipan an parapò ak tan yo pase ap fè rechèch tout bon (Crow et al. 2006).

Yon lòt kritik chèchè nan peyi oksidantal yo konn fè se parapò ak jan difikilte pou mande oswa jwenn konsantman moun yo sou teren an nan yon seri kontèks, tankou nan yon lopital oswa nan peyi ki « mwens » devlope yo. Tankou, Fassin (2008) nan yon tèks piman bouk li ekri pou li kritike komite etik yo, L’éthique au-delà de la règle, esplike jan li te enposib lè li rive sou teren an nan yon lopital Afrik di Sid, pou li mande malad sida k ap soufri si yo dakò pou li jis obsève yo, nasn kad rechèch li t ap fè sou jan lopital la trete moun sa yo. Menm jan an tou, li esplike jan sa pa t fè sans pou mande yon pwofesyonèl sante, pandan li nan moman tèt cho, si li dakò patisipe nan rechèch la. Epi tou, jan Fassin esplike sa, nan kad rechèch kalitatif yo, rapò moun-moun yo ki santral nan tip rechèch sa yo souvan mande yon relasyon konfyans tabli ant chèchè a ak patisipan an: rale yon pil fòmilè pou siyen apre relasyon konfyans sa fin tabli konn mete patisipan yo ak chèchè a malalèz.

Gen anpil otè tou ki denonse pwosedi sa yo kòm kwa se ta yon kopyekole apati prensip etik nan domèn byo-medikal yo (Goodwin, 2003; Fassin, 2008) . Poutan, dapre otè sa yo, reyalite rechèch nan syans sosyal ak syans moun yo pa menm ak sa ki nan medsin yo, ki fè, dapre yo, yo pa ta bezwen ap sere boulon yo kon sa ak yon pwosedi konsantman ki konplike epi ki pa kadre ak reyalite teren an. Menm gen otè ki konsidere lojik rechèch la, nan nannan l, konn mande pou nou pa devwale yon seri enfòmasyon bay patisipan an paske sa riske fè konpòtman li chanje epi byeze rezilta yo (Blumberg et al., 1974). Sou baz tout rezon sa yo, gen otè ki panse parèt yo parèt ak pwosedi konsantman enfòme yo gen yon efè negatif sou to repons yo e sa se yon fren pou lasyans.

Men tout sa yo se plis teyori. Eske gen done anpirik ki kore vizyon pesimis sa a sou konsekans pwosedi konsantman eklere a yo? Etid dimansyon wòdpote ki kore vizyon pesimis sa a yo yon ti jan ra. Yon travay (malerezman ki pibliye bèldriv) yo souvan site se rechèch Lueptow et al. (1977) la. An 1975, pou teste efè pwosedi konsantman yo, chèchè sa yo te eseye refè yon ankèt ki te pibliye 11 an avan sa (sa vle di an 1964) nan peyi Etazini. Premye ankèt 1964 la te fèt sou yon gwoup lekòl Segondè e alepòk yo te jwenn yon to repons ki te sanse egal 100%. Lè sa a pa t ko gen obligasyon suiv pwosedi konsantman pou rechèch sa yo, e yo te jis fè responsab lekòl yo fè elèv yo ranpli kesyonè a. Lè Lueptow et al. vin eseye refè menm ankèt la nan menm lekòl yo an 1975, apre yo fin kontakte 4470 elèv nan 18 lekòl, to repons yo te jwenn nan se te 59,8% sèlman alòske an 1964 li te 100%. Sa k pase, nan entèval premye ankèt la rive nan dezyèm ankèt la, te vin gen yon lwa ki adopte pou egzije chèche yo jwenn otorizasyon paran timoun minè yo anvan timoun sa yo patisipe nan yon rechèch. Epi tou, otè yo te vin oblije suiv pwosedi konsantman yo tou menm pou elèv ki pase laj granmoun yo.

Lueptow et al. (1977) panse pwosedi konsantman yo te vin oblije yo suiv yo se yon koz kalte degrengolad sa yo obsève nan to repons lan, men si yo rekonèt gen lòt faktè ki ka jwe tou. Men yo pi kategorik toujou sou ka gwoup timoun ki minè yo. Pou otè yo, pa gen dout sou sa, se pwosedi konsantman yo menm ki esplike nan mitan elèv yo ankò, to repons elèv minè yo pi fèb lontan pase pa elèv ki pase laj granmoun yo: gen yon gwo diferans nenpòt 25 pwen pousantaj ki separe 2 gwoup sa yo. Vreman vre, sa te pi konplike pou yo jwenn otorizasyon paran yo, malgre tout jimnastik yo fè.

Nan tablo ki pi ba a, nou rezime rezilta Lueptow et al. (1977) te jwenn pou dizay rechèch ki te pèmèt li teste konsekans pwosedi konsantman yo.


Lueptow, L., Mueller, S. A., Hammes, R. R., & Master, L. S. (1977). The impact of informed consent regulations on response rate and response bias. Sociological methods & research6(2), 183-204.

Rezilta Lueptow et al. (1977) jwenn yo ale nan menm sa anpil chèchè vin obsève nan kad literati syantifik ki egziste sou « proxy consent » lan, sa vle di yon konsantman pa pwokirasyon kote se pa moun nan dirèk ki ba ou konsantman li. Otè yo rekonèt jan sa konn pi konplike pou jwenn konsantman an lè se konsa.

Pou

Nan kan moun k ap defann pwosedi konsantman yo, nou jwenn plizyè agiman. Genyen ki montre oswa esplike, patisipan yo pi dispoze pou pataje enfòmasyon oswa kopere ak chèchè a lè yo pa kache yo yo enfòmasyon (Jourard, 1964, 1968; Jourard & Friedman, 1970; Crow et al., 2006).

Apre sa, li sanble pa fin kòrèk pou ta panse koze etik la se yon bagay anplis yo vin ajoute sou rechèch syantifik la. Jan filozòf Appel (1987) te esplike sa nan Sur le problème d’une fondation rationnelle de l’éthique à l’âge de la science, etik nan antre nan nannan demach syantifik la, yonn pa mache san lòt. Tankou, lasyans pa t ap janm ka dakò fwod, magouy ak manti. Pratik lasyans lan menm, depi an lagan, gentan klase yon seri konpòtman kòm konpòtman ki pa gen plas yo (tankou triche oswa bay manti). San etik pa ka gen syans, etik la deja antre nan fondèt demach syantifik la, kidonk nou pa ka demarye yo.

Yon lòt fason kesyon sa ka poze se mande kisa yon repons vo si se nan fòse moun nan bay li? Kisa yon rechèch ki la pou sèvi sosyete a vo si se nan vyolye dwa moun oswa nan twonpe moun li fèt? Gen yon fim ki trete kesyon sa byen. Se yon fim depi ou enterese nan etik rechèch ou ta dwe gade. Fim nan rele Kitchen stories, li rakonte istwa yon rechèch (pou blag) nan peyi Nòvèj, kote yo t ap chèche etidye jan gason selibatè yo deplase anndan kizin ki nan kay la lè y ap fè manje ladan pou yo kapab konstwi kizin yo yon jan ki evite mesye yo deplase twòp. Gen yon ekip obsèvatè yo plase (san yo pa gen dwa kominike) anndan kizin kay kèk patisipan gason ki te « dakò » patisipe nan rechèch la. Patisipan fim nan plis konsantre sou li a, Msye Isak (Izak), te fin dakò patisipe men apre sa lè anketè a vini, li refize ouvè pòt la paske li te vin pa anvi patisipe ankò. Anketè tabli yon syèj bò kay misye a pandan plizyè jou, plede ensiste pou Isak ouvè pòt la (jan nou ka wè nan reklam fim nan nan videyo pi ba a) jouk finalman Isak bay legen li ouvè pòt la. Pi lwen nan fim nan, w ap konn malgre finalman patisipan an te dakò reponn, kòm konsantman an pa t kontini e kòm se nan fòse, sa pral fose rezilta rechèch la.

Anfen, kanta rechèch anpirik wòdpòte ki dekouvri yon efè ki pa negatif pwosedi konsantman yo genyen sou to repons ankèt yo, rechèch sa yo pa fè mikalaw nonplis. Se 2 atik Singer (1978a, 1978an) pibliye sou sa ki pi enteresan e yo plis site. Singer te chèche teste konsekans yon pwosedi konsantman ki gen ladan: bay enfòmasyon, konfidansyalite, siyati fòmilè konsantman. Li rive jwe sou chak faktè sa yo apa oswa ansanm pou li wè ki konsekans sa genyen. Sou yon echantiyon nasyonal o aza ki te gen 2084 moun ladan, li aplike 18 tretman diferan kote: enfòmasyon yo pataje ak patisipan an te byen detaye oswa tou kout, pwomès konfidansyalite a te garanti 100%, te garanti yon ti kras oswa pa t fèt ditou, epi anfen yo te egzije (avan oswa apre antrevi yo) oswa pa t egzije ditou pou siyen yon fòmilè konsantman. Kesyonè a te genyen plizyè kesyon sansib tou moun te ka pa alèz pou reponn. Singer te jwenn yon to repons global 67%. Men sa ki pi enteresan an, li analize konsekans divès eleman anndan pwosedi konsantman an.

Pou aspè kantite enfòmasyon chèche a pataje ak sijè a, Singer dekouvri sa pa fè okenn diferans toutbon (siyifikatif) nan to repons yo, kèlkelanswa volim enfòmasyon ki pataje a (piti kou gwo).

Pou konfidansyalite a. Singer montre sa pa gen okenn efè nonplis sou to repons lan, kit garanti sekrè a 100%, tou piti oswa pa la ditou.

Se sèl nan pati siyati fòmilè konsantman an, Singer jwenn enpak sou to repons lan ka diferan suivan chema ki itilize a. Li jwenn lè ou pa mande sijè yo siyen anyen ditou, to repons lan se 71% alòske li pi ba lè ou mande moun nan pou li siyen (64% si ou mande l nan kòmansman rankont lan, 65% si ou mande li apre). Singer verifye li jwenn diferans ant pa mande siyen an ak mande siyen an se yon diferans reyèl (siyifikatif). Sa te ka parèt kore lide kòmkwa pwosedi konsantman yo bese to repons yo. Atoutsa, otè a fè remake pifò moun ki pa t dakò siyen yo te kanmèm dakò pou yo pase antrevi a. Kidonk se siyen moun yo te refize siyen, se pa patisipe yo te refize patisipe, sa ki oblije nou pridan nan fason nou ap entèprete rezilta sa a.

Apre sa, Singer pouse analiz la pi lwen pou li gade to repons kesyon yo jwenn. Pou n pi presi, li gade to san-repons kesyon yo jwenn. Toudabò, li konsantre analiz sa a sèlman sou ti ponyen kesyon (malgre te gen anpil kesyon sansib) ki afiche yon to san-repons ki depase 2% yo. Li dekouvri la ankò kantite enfòmasyon yo patajhe ak patisipan an pa gen okenn efè. Li dekouvri lè yo bay patisipan an yon garanti konfidansyalite total kapital, se lè sa a chans pou li pa reponn kesyon yo pi fèb, kidonk konfindasyalite a ta sanble ankouraje moun yo reponn tout kesyon yo. Apre sa, lòt dekouvèt enteresan Singer fè, li wè lè patisan an te dakò siyen fòmilè konsantman an depi nan kòmansman, li gen plis chans reponn kesyon li jwenn nan kesyonè yo: se kòmkidire paske li te gentan siyen avan an, sa rann li pi rilaks pou li reponn menm kesyon ki pi sansib yo. Sa ta vle di, siyati fòmilè konsantman an pa sèlman gen dezanvatja nou te wè pi wo yo, li ankouraje patisipan yo reponn tout kesyon yo , petèt paske yo pi an konfyans apre yo fin siyen an (yo konnen fòmilè a pwoteje yo).

Sa nou ka konkli

Lè nou konsidere tout sa ki di yo ak rezilta anpirik, sèl sa ki sanble evidan (malgre kontradiksyon ant otè yo),se pwen sa yo:

  • Pase pa yon mandatè pou jwenn konsantman rann bagay la pi difisil e riske fè to repons lan bese
  • Se siyati fòmilè konsantman an ki sanble pi riske: malgre kèk avantaj, obligasyon siyen an sanble ka fè kèk moun pran distans ak rechèch la. Poudayè, nan peyi devlopman yo kote souvan gen patisipan ki pa konn li, yo montre koze siyati a pa reyalis ni se pa pi bon estrateji a.
  • Menm pesimis yo rekonèt konsantman an pa yon move bagay, se plis fòmalite yo yo kritike ak mank adaptasyon pwosedi a ak reyalite syans sosyal yo (Crow et al., 2006) . Fassin (2008) mande pou yo ta sèlman mwens sere boulon chèchè yo epi fè yo plis konfyans. Li fè yon pledwari pou yon etik ki chita sou sans responsablite chèchè a olye sou deyontoloji sèlman.
  • Efè divès etap nan pwosedi a ka diferan (negatif, pozitif) men boutanfen gen posiblite pou efè global pwosedi konsantman an nil .
  • Boutan e san dipetèt, ta dwe genyen plis rechèch anpirik ki fèt sou kesyon an. Pi

Kèk konsèy

Men kèk konsèy ki ka ede jwenn pi bon rezilta tout pandan n ap respekte prensip etik yo:

Sou kantite enfòmasyon pou nou bay patisipan yo nan ankèt la

  • Konsantre nou sou enfòmasyon ki pi enpòtan yo. pito nou bay mwens enfòmasyon, men tout se enfòmasyon ki enpòtan epi patisipan an ap beyn konprann.
  • Pa gen obligasyon pou chèchè a pataje ipotèz rechèch li yo, sitou si sa ka enfliyanse konpòtman patisipan an.
  • Byen esplike patisipan enfòmasyon yo, vilgarize, sèvi ak foto, videyo, eks. si sa nesesè (Wiles et al., 2005; Crow et al., 2006)

Sou konfidansyalite ak anonima:

  • Konfidansyalite a enpòtan anpil (sitou pwomès anonima oswa de-idantifikasyon patisipan yo)
  • Pa ezite raple patisipan an w ap kenbe sekrè a sou idantite l ak patisipasyon l nan rechèch la

Sou kesyon konsantman an:

  • Fè moun nan siyen apre si sa posib w ak si ou santi siyen avan an ka bay pwoblèm
  • Evite fèy ki twò « ofisyèl  » pou fòmilè konsantman an (sa ka bay patisipan an enpresyon se yon gwo kontra l ap siyen) (Wiles et al., 2005)
  • Pa ezite sèvi ak lòt mwayen pou dokimante konsantman an depi sa posib (odyo, aloral, elektwonik, elt.

Anfen, pi bon konsèy la se petèt: balanse risk pou yo pa reponn yo ak lòt estrateji pou reponn, paske menm jan gen divès rezon ki ka pouse moun yo pa reponn, gen plizyè ankourajman nou ka ba yo pou pouse yo reponn tou.

Referans

Kòm degi, klike sou lyen Google Doc sa a pou ou ka pab wè lis referans yo:

Referans (Google Doc)

Ki politik agrikòl pou Ayiti? (1/2)

Yon fason byen chapante pou nou gade kèk pwoblèm agrikilti peyi a genyen.

Kreyonomi

Nan seri biyè sa a, nou pral gade ansanm kèk politik agrikòl teyori byennèt la nan ekonomi pèmèt nou jistifye. Chaje teyori nou ta kapab rale pou nou analize sitiyasyon sektè agrikòl ayisyen an epi imajine kèk solisyon, men pou kounye a nou ap konsantre nou sou ekonomi byennèt la ki yonn nan teyori ekonomik yo plis rale pou jistifye entèvansyon leta nan ekonomi an.

Men anvan nou antre nan kè diskisyon an, li ap bon pou nou fè yon ti prezantasyon rapid rapid sou Ayiti, agrikilti li, apre sa pou nou gade deba sou aksyon leta nan ekonomi an-espesyalman nan sektè agrikòl la. Apre sa nou ap pare pou nou gade ki eleman teyori byennèt la pote nan deba sa a ak kòman yo ka adapte ak reyalite agrikilti peyi a.

Soti depi lè ti konkonm t ap goumen ak berejèn

An nou soti dèyè nèt pou nou ale…

Voir l’article original 4 293 mots de plus

Ayiti: pouki dola meriken an ap vale teren?

Nou òpdet atik la.

Kreyonomi

1. Peyi yo jounen jodi a pa izole, yo chak gen lajan pa yo alòske yo ap fè komès youn ak lòt : sa fè yo vin bezwen yon zouti ki pèmèt yo boukante lajan sa yo : zouti sa se todchanj lan.

2. Ekzanp, todchanj dola ameriken an an goud pèmèt  ou konnen chak grenn dola konbyen goud li vo, sa vle di konbyen goud ou bezwen pou chak grenn dola si ou vle boukante dola ak goud. Pou 2018 la, ou te bezwen an mwayèn 65.4 goud pou sa fèt. Men sa pa t toujou konsa.

3. Nan dat 13 me 1919, epòk kote blan Meriken t ap okipe Ayiti (1915-1935), gouvènman ayisyen an te jwenn yon antant ak Etazini pou stope todchanj lan ki te gentan kòmanse ap monte. Se lè sa yo toulede te kole zepòl pou yo fikse todchanj lan an gwo ponyèt. Soti lè…

Voir l’article original 728 mots de plus

Yon ti refleksyon pèsonèl sou dediksyon nan matematik

Sherlock Holmes, dediksyon an pèsòn

Pifò branch nan matematik fòme yon sistèm dediksyon (« système déductif »). Sa vle di demach yo itilize pou yo pwodui konesans lan chita sou dediksyon. Dediksyon an se yon rezònman ki soti nan jeneral pou li ale nan detay, atravè yon chèn pwopozisyon kote konklizyon final la se konsekans ipotèz ou te demare ak yo a. Larue ak Risi (1959) esplike pi gwo pati nou souvan jwenn nan yon sistèm dediksyon se eleman san definisyon yo, postila yo, definisyon yo, operasyon yo, relasyon yo ak prensip lojik sistèm nan adopte yo.

Eleman san definisyon yo se yon seri eleman li enposib pou defini yo anndan sistèm nan san ou pa itilize zouti sistèm nan pa founi. Postila yo se yon seri verite an lagan nou dakò sou yo: nou sèvi ak yo pou demontre lòt verite, men yo menm yo pa bezwen demonstrasyon. Definisyon yo sitou itil nan premye etap pou tabli sistèm nan, men se pa tout bagay ki ap bezwen defini nonplis si se pa t sa nou pa t ap janm fini. An jeneral, yon fwa nou fin dakò sou sa ki nan postila yo, nou ka sèvi ak konsekans postila sa yo pou nou defini konsèp ak mo kle ki ap vin annapre yo. Yon lòt fason yo fè definisyon yo se apati yon relasyon ekivalans oswa doub enplikasyon (A se konsekans B men B tou se konsekans, kidonk yonn pa mache san lòt). Kanta operasyon yo (tankou adisyon, miltiplikasyon, elt.), yo di nou kòman nou kapab konbine eleman yo ansanm. Relasyon yo menm pèmèt nou kalifye oswa pozisyone yon eleman parapò ak yon lòt. Pou fini gen yon seri prensip lojik yo itilize pou fè demonstrasyon yo: prensip idantite a (yon bagay se tèt li ankò), prensip kontradiksyon an (yon koze pa ka alafwa vre epi fo), prensip mòso verite pa ladan an (swa koze a vre swa li fo, li pa ka antre de), epi yon prensip tranzitivite (si A di B, epi B di D, ebyen A di D).

Rezònman dediktif tipik la se sa yo rele silojism lan. Li ka pran divès fòm, men gwosomodo se yon rezònman ki pèmèt ou soti nan yon ipotèz (I) ki kapab vre oswa fo, pou ou rive nan yon konklizyon (K) ki kapab vre oswa fo. Men se pa tout silojism ki bon, gen rezònman ki kapab pa kòrèk. Yon silojism ki fo ka pran yon verite pou ipotèz epi li travay li pou finalman li bay yon konklizyon ki fo. Yon silojism ki fo fè ou soti nan yon verite ale nan yon manti, e nan yon demach syantifik se pa mòd konklizyon sa yo nou ap chèche. Kounye a, yon silojism ki bon garanti w depi ou soti nan yon verite ou ap abouti nan yon lòt verite. Men si ou demare ak yon manti (yon ipotèz ki fo), yon silojism kòrèk ka mennen ou swa nan yon lòt manti swa nan yon verite.

Depi silojism la bon yon ipotèz ki vre pa fouti mennen nan yon manti. Y0o konn baze sou sa pou demontre yon konklizyon apati konklizyon an ankò: se sa yo rele rezònman atravè absidite a (rezònman ki sèvi ak koze degrenngòch pou li tabli yon verite). Nan rezònman sa a (« reductio ad absurdum » an laten), yo gade konklizyon yo vle demontre a, yo pran kontrè konklizyon sa a (yo sipoze konklizyon an fo). Kidonk, yo sipoze kontrè a se li ki verite. Dapre senaryo silojism nou te wè pi wo a, si kontrè a se verite toutbon, ebyen depi silojim nou an kòrèk li oblije mennen nou nan yon lòt verite. Ebyen se sa ki tout nannan rezònman sa a. Yo pran kontrè konklizyon yo vle demontre a, yo sipoze kontrè sa a verite, epi yo fè yon lojik ki kòrèk (an prensip). Si lojik sa mennen nan yon manti (yon koze nou te gentan ki konnen ki fo), ebyen pa gen lòt posiblite: se paske kontrè a nou te sipoze ki vre a li pa t vre toutbon. Li te fo, paske si li te vre li pa t ap ka mennen nou nan yon manti alòske lojik nou fè a kòrèk. E si li te fo, sa vle di konklizyon li se kontrè li a oblije vre paske se yonn ou lòt (sou baz prensip kontradiksyon ak demiverite pa ladan an). E si nou oblije di konklizyon an se verite, sa vle di nou demontre sa nou te vle demontre a.

Mwen genyen de gwo pwoblèm ak rezònman atravè absidite a, yon rezònman poutan yo itilize souvan nan matematik (menm si se pa tout matematisyen ki renmen li). Premye pwoblèm nan se paske ou pa gen garanti li ap mennen ou kote ou vle a, sa vle di nou ta ka imajine ka kote li pa pèmèt nou konkli anyen ditou. Vrèmanvre, si konklizyon nou vle demontre a ta fo, sa t ap vle di kontrè li a verite, e si kontrè li a verite, lojik nou pral fè sou li a ap mennen nou nan verite sèlman, depi lojik la kòrèk. Kidonk mwen riske tonbe sou yon seri verite yonn apre lòt san mwen pa janm konn kilè pou m kanpe ak kilè pou m deside si konklizyon mwen vle demontre a vre ou pa. Kidonk metòd la ka mennen mwen nan yon sitiyasyon kote mwen pa ka deside anyen. Epi nou p ap bliye tou yon ipotèz ki fo ka mennen nou nan yon verite si nou sèvi ak yon bon silojism, kidonk nou pa gen garanti kontrè konklizyon an ap mennen nou nan yon pwopozisyon ki fo. Se kòmsi fòk ou gentan konnen rezònman atravè absidite a ap mache pou ou aplike li. Men se pa sa ki pi gwo pwoblèm mwen an.

Pi gwo pwoblèm mwen ak metòd sa a, se paske li sipoze san reflechi lojik mwen aplike a sou kontrè rezònman an se yon lojik ki kenbe. Si se vre nou ap reflechi anndan yon sistèm dediksyon, sa vle di tout koze yo konekte yonn ak lòt anndan sistèm nan. Si yonn ta sispann vre, tout lòt sa nou te konnen ki verite yo riske vin fo. E si yo vin fo, nou pa ka ap sèvi ak yo pou nou travay sou kontrè koze nou vle demontre a, si nou vle rete koyeran. Te mwen eseye chematize sa mwen vle di a ak yon egzanp.

Imajine nou te genyen 3 postila:P1, P2 ak P3.. Apati yo menm nou defini yon ansanm konsèp kle,, an nou di nou gen 7 definisyon konsa: D1, D2…D7. Kounye a, imajine sou baz sa a nou te gentan demontre 20 konklizyon diferan oswa teyorèm: K1,K2…K20. An nou imajine, nan demonstrasyon K20 an nou te sèvi ak pwopriyete ki nan K12 la konbine ak definisyon D4 la. Sa vle di K12 konbine ak D4 mennen nou nan K20. Kounye a an nou di nou vle demontre K21 ak yon rezònman atravè absidite, sa vle di K21 se yon nouvo pawoli nou vle antre nan sistèm dediksyon nou an. Men an nou imajine, san nou pa ko konn sa, K21 li menm te yon konsekans konbinezon K20 ak definisyon D7 la. Premye sa nou fè nan kad demonstrasyon atravè absidite a se sipoze K21 fo, sa vle di kontrè-K21 se verite. Men kòm K21 se te yon konsekans K20 (ak D7), si K21 fo, ebyen K20 te oblije fo tou, paske si li te vre K21 t ap vre tou. Kidonk, lè nou sipoze kontrè-K21 vre a, nou tou sipoze K20 fo. E kòm K20 te yon konsekans K12 (ak D4), ebyen nou oblije konkli K12 te fo tou. Kounye a, nou menm ki pa konn sa, imajine nou al aplike K12 apre nou fin sipoze kontrè-K21 an vre (sa vle di apre nou fin sipoze K12 fo , san nou pa konnen). Kidonk nou kontredi tèt nou paske nou sipoze K12 alafwa vre jiskaprezan (se sa ki fè nou aplike li) alafwa fo (endirèkteman, lè nou te sipoze kontrè-K21 se verite a). An rezime, nan yon demonstrasyon atravè absidite, nou pa reflechi sou konsekans ipotèz nou fè kòmkwa konklizyon nou vle demontre a fo ka genyen sou sistèm dediksyon nou an. Nou pa chèche garanti pwopriyete nou ap aplike apre yo toujou kenbe lè nou adopte ipotèz sa nou vle demontre a fo.

Sitiyasyon mwen sot devlope pi wo a gen dwa pa janm prezante. Sa ka rive pwopriyete nou abitye aplike yo pa gen okenn relasyon ak ipotèz nou te fè nan kòmansman rezònman an. Men si jamè sitiyasyon an ta prezante, fason yo aplike metòd sa a aktyèlman an ka pa pèmèt nou detekte sa. Lè sa ta rive, nou ap nan yon sitiyasyon kote nou ap aplike yon rezònman (yon silojism) ki fo sou yon pwopozisyon ki fo. Sitiyayson sa a nou pa ka predi nan kisa li ap mennen nou, li ka mennen nou nan verite konsa tou li ka mennen nou nan yon pwopozisyon ki fo. Nou ka mande tèt nou tou jis nan ki pwen silojism kòrèk lojik klasik la di nou ki ka fè ou soti nan yon ipotèz fo pou ou rive nan yon konklizyon vre a li kòrèk vre. Egzanp, si mwen sipoze 1+1=3, otomatikman mwen tou rekonèt 1+1 sispann egal 2 e 3 sispann egal 1+1+1 oswa 2+1. Anfèt, gen yon ban pwopriyete nou te konnen ki pa verifye ankò, kidonk sa pa t ap fè okenn sans pou nou al aplike yo pi devan kòmsi yo te toujou verite.

Li klè apre analiz sa a, nou bezwen omwen kat bagay pou amelyore rezònman atravè absidite a.

  1. Nou bezwen yon teyori ki pèmèt nou konprann depandans tout pati anndan yon sistèm dediksyon yonn parapò ak lòt (kisa ki t ap chanje si yonn nan pati sa yo ta sispann kenbe). Kidonk, nou bezwen yon vizyon dinamik sistèm dediksyon yo. Sa t ap itil anpil sitou lè nou gen pou nou aplike yo nan reyalite a (egzanp jewometri), si yon pwopriyete oswa yon postila ta sispann kenbe sa konn chanje anpil bagay (egzanp: jewometri Riemann nan oswa pa Lobatchevski a).
  2. Nou bezwen yon pwosede ki pèmèt nou verifye, anba yon ipotèz kèlkonk, si tout pwopriyete anndan yon sistèm dediksyon toujou kenbe, idantifye sa ki pa kenbe ankò yo, si genyen, pou nou pa aplike pwopriyete sa yo ankò anba ipotèz nou adopte a.
  3. Nou bezwen yon refleksyon apwofondi pou konprann konsekans aplikasyon yon silojism ki fo sou yon ipotèz ki fo .
  4. Nou bezwen yon teyori ki pèmèt nou konnen nan ki sitiyasyon yon rezònman atravè absidite gen plis chans abouti (konvèje).

4 twou vid sa yo ouvri pòt pou anpil rechèch enteresan. Mwen pa ko janm kwaze rechèch ki fèt sou sa, men sa pa vle di sa pa egziste: matematik laj anpil e mwen pa yon espesyalis. Men mwen rete kwè gen anpil chans pou gen kichòy pou nou ta dekouvri. Nou ka menm al gade tou si teyori ansanm flou yo (« fuzzy sets »), apwòch konstriktivis la nan matematik, lojik entuisyonis la ak teyori demonstrasyon an an jeneral pa ban nou deja kèk chimen enteresan ki te ka mennen nou repons kesyon sa yo. Mwen espere tounen sou sa yon lòt lè. Mwen espere tou yon jou konsakre yon biyè pou kesyon endiksyon an nan matematik ki se lanvè endiksyon an.

Derive: kèk règ kalkil

rich

Richard Feynman, yonn nan pi gwo pwofesè fizik ki pase sou latè (yonn nan pi gwo fizisyen tou), te ekri yon liv pratikpratik pou ede etidyan yo rezoud egzèsis ki koke chòt yo. Premye bagay li atake nan chapit 1 liv sa a, yon liv mwen ankouraje ou li, se baz matematik moun bezwen pou yo kapab fè fizik, e derivasyon se premye zouti li prezante. Sa ki enteresan nan chapit sa a, M. Feynman bay yon konsèy ki ta kapab etone anpil moun. M ap pran yon ekstrè mete la (se mwen ki tradui li):

Erè moun fè nan aljèb, nan derivasyon ak nan entegrasyon tou senpman raz; yo nèvan alafwa pou syans fizik la ak pou lespri pa ou pandan ou ap eseye analize yon bagay. Ou ta dwe kapab fè kalkil sa yo nan yon bat je ak mwens fot posib. Sèl sa sa mande se bat yon ti pakè- pa gen wout pa bwa. Se tankou aprann tab miltiplikasyon pa kè, jan ou te konn fè sa nan lekòl primè: yo te konn met yon pil nonb sou tablo a epi ou te konn al sou li: « sa fwa sa, sa fwa sa, eks. »-Boum! Boum! Boum!

Wi, pwofesè Feynman te gen rezon. Gen yon nivo alèz pou ou atenn li nan Analiz matematik la, kòm se li ki enterese nou pou kounye a, gen bagay se reflèks yo dwe ye e genyen yon minimòm « pakè » ki dwe fò sou ou. Se pa t janm pakè a ki te pwoblèm nan, se pakè san konprann ki gwo pwoblèm sistèm edikatif nou an Ayiti. Menm jan pakè san konprann se yon estrateji frajil, se konsa tou konprann san yon minimòm pakè konn yon andikap tou (sitou, li kapab fè ou pèdi yon pil tan pou granmesi).

Nan biyè sa a nou pral eseye alafwa esplike epi ba ou yon seri ti teknik ak rezilta li bon pou ou konnen pa kè pou ou kapab maton nan kalkil derive yo.

Nan nannan derive a

Sa pa pi konplike pase sa. Derive yo se limit yo ye. Sa vle di, lè ou genyen yon fonksyon poukont li epi ou bezwen derive li nan yon pwen, se limit yon rapò ki ap ba ou li. Menm si ou pa ta konnen kisa fonksyon derive a bay, ou kapab toujou jwenn rezilta sa a gras ak fòmil ki defini derive a senpman. Epi, jan nou te wè sa nan yon biyè nou te ekri sou limit yo, lè ou ap chèche limit nan yon pwen, se pa tèlman pwen an ki enterese ou, se pito sa ki ap panse nan vwazinaj pwen sa a, alafwa agoch li ak adwat li. Kidonk, li posib, si limit la egziste, pou ou jwenn rezilta ou bezwen an ganmesi kèk pwen ki tou pre pwen ki enterese ou a, ou ap nik foure valè pwen sa yo nan fonksyon oswa rapò ki enterese ou a epi ou gade ki konpòtman ki afiche (ki valè rapò sa a ap pwoche al jwenn).

Ti teknik sa a ka parèt senp, men anpil moun fasil bliye li epi li mande yon bon konpreyansyon sou nannan derive yo. Ou kapab sezi wè nan kèk sitiyasyon difisil jan  li ka debloke ou.

Règ derivasyon an chenn

Se yon règ ou pa ka pa konnen. Poukisa li enpòtan? Sa ki pase, jan nou pral wè sa pi ba a, gen yon seri ti fonksyon tou senp ou ap finalman konnen derive yo pa kè, pa fòs. Se tankou yon bann ti fonksyon debaz, yon bann ti fonksyon pa ka pa la. Fonksyon sa yo pa anpil, li posib pou ou aprann konnen yo chak ak tout derive yo sa yo bay. Kounye a, an nou sipoze ou ta konn tout, èske tout traka ou fini pou sa? Non. Paske anpil fonksyon nou ap gen pou nou rankontre nan reyalite a se yon konbinezon ( menm si nou granmoun, tèm teknik lan se konpozisyon) fonksyon debaz yo. Fonksyon konpoze ki pi senp nou ka imajine a, se yon fonksyon debaz kote varyab endepandan li a, olye li se yon senp x, an reyalite li se yon lòt fonksyon debaz. Kounye a, se vre nou konn derive chak fonksyon debaz sa yo apa, men nou pa konnen lè yonn antre nan lòt konsa kisa derive a ap bay. Ebyen se la règ derivasyon an chenn nan vin itil.

Règ derivasyon  an chenn nan di nou fòk nou kalkile derive a an plizyè etap, an chenn: 1) kòmanse jwenn derive manman fonksyon (sa ki aji sou lòt fonksyon ki anba zèl li a) parapò ak fonksyon ki anba zèl l. Sa vle di derive fonksyon ki « pa deyò a » parapò ak fonksyon ki pa anndan an, fonksyon ki jwe wòl varyab li a 2) Derive fonksyon ki anba zèl manman fonksyon an, sa vle di fonksyon ki pa anndan an, parapò ak varyab li a 3) Si varyab fonksyon ki nan etap 2 a se yon lòt fonksyon ankò, ou ap repete menm etap la pou li 4)Anfen lè ou fin fè travay sa pou tout fonksyon yo jouk ou rive nan derive yon fonksyon debaz, ebyen apre sa ou ap miltipliye tout derive ou jwenn nan etap anvan yo ansanm pou ou ka jwenn derive manman fonksyon an parapò ak varyab final la.

Se pa grav si ou pa konprann anyen nan 2 paragraf pi wo yo. Nou pral pran yon egzanp epi tout bagay ap vin klè.

An nou di nou genyen 2 fonksyon debaz (sa vle di 2 fonksyon nou te gentan konnen derive yo pakè gras ak yon fòmil tou fèt). An nou di premye a se f(x) epi dezyèm nan se g(t). De fonksyon sa yo, derive yo chak apa se f'(x) epi g’(t). Si tout analiz la se te sa sèlman, lavi  nou t ap twò fasil. Men jan nou sot di a, sa ka rive nou kontre ak fonksyon konpoze. Tankou, nan egzanp nou an, f ka vin yon fonksyon g ki li menm se yon fonksyon t. Sa vle di kisa? Nan plas f(x) nou te genyen okòmansman an ki te yon fonksyon x, ebyen nou vin genyen g ki pran plas x la. Kidonk, g vin tounen yon varyab pou f. Nou vin genyen f[g(t)] olye f(x) nou te genyen an. f jwe wòl manman fonksyon an, epi g se fonksyon ki anba zèl li a. Fòk nou admèt nouvo fonksyon sa nou genyen an, nou pa t etidye derive li, menm si nou konn derive chak pati ki ladan (f ak g poukont pa yo).

Ebyen, se règ derivasyon an chenn nan ki di nou sa pou nou fè. Li di nou nan f[g(t)] a, pou nou jwenn derive a: 1) nou ap fè kòm si se x ki te nan plas g, kidonk aplike derive f la parapò g jan nou t ap fè l si se te x ki te nan plas g a: kidonk, nou ap genyen f'(g).  2) apre sa, règ la di nou pran fonksyon ki anba zèl f la, epi kalkile derive pa l parapò ak sa ki jwe wòl varyab pou li a jouk nou rive nan yon fonksyon debaz nou konnen derive l san pwoblèm. Nan ka sa a, g se yon fonksyon t li ye, e t li menm se yon varyab senp, li pa yon fonksyon lòt varyab. Kidonk nou ka tou kanpe la ak kalkil derive yo lè nou fini. Kòm nou te gentan konnen derive g se te g'(t), ebyen derive nou jwenn nan dezyèm etap sa a se g'(t) 3) dènye etap la se pran tout mayon chenn nan, sa vle di derive nou jwenn nan chak etap anvan yo, miltipliye yo ansanm pou nou ka jwenn derive final la, sa vle di f('t) oswa nou te ka ekri li tou (f[g(t)])'. Odonk derive nou ap chèche a egal: f('t)=f'(g) \times g'(t).

Ou ap jwenn yon demonstrasyon règ derivasyon an chenn nan, pou ka ki pi senp lan (2 fonksyon reyèl yon sèl varyab, tankou sa nou sot pran yo) si ou klike sou lyen sa a: demonstrasyon règ derivasyon an chenn nan

Derive kèk fonksyon debaz

Se nan etap sa a pakè a pi enpòtan. Alòs lè nou di pakè a, sa pa vle di sa nou pral di yo pa ka demontre non. Dayè nou ap demontre yo, men se ap nan yon biyè blòg separe ki ap gen kèk ekzanp pratik tou, pou biyè sa ou ap li kounye a pa twò long. Epi demonstrasyon yo fasil pou jwenn sou entènèt la. Men sa nou vle ou konprann, menm si ou ta ka demontre yo tout, li enpòtan pou ou konnen yo pa kè, pou li vin yon reflèks, depi ou wè yo repons lan dwe monte « Boum! Boum! Boum! », kon di Pwofesè Feynman.

Nou fè anpil tan ap pale sou lis fonksyon pa ka pa la sa yo, yon seri fonksyon ki plede parèt nan pifò gwo tonton fonksyon nou abitye wè yo, menm sa ki pi konplike yo. Chaje lis konsa sou entènèt la, men dapre mwen, anpil nan yo te ka pi kout. Poukisa si m fin konn derive x^{\alpha}, kote \alpha ka nenpòt nonb reyèl, mwen oblije aprann derive yon fonksyon tankou \frac{1}{x} mete sou li, alòske mwen te ka nik mete -1 nan plas \alpha a?

Pou nou, men fonksyon ki pi enpòtan pou konnen yo, ak tout derive yo nan foto ki pi ba a.

  1. Fonksyon konstant lan (derive li se 0)
  2. Fonksyon idantite a (derive li se 1)
  3. Fonksyon lineyè a
  4. Fonksyon pisans lan
  5. Fonksyon eksponansyèl la (derive li se tèt li ankò)
  6. Fonksyon \ln nan (logaritm natirèl oswa neperyen an)
  7. Fonksyon sinis (\sin)
  8. Fonksyon kosinis (\cos)
  9. Fonskyon tanjant lan tou, petèt (\tan)
  10. Fonksyon \arcsin nan
  11. Fonksyon \arccos la
  12. Fonksyon \arctan nan

M pa kwè genyen lòt ankò ki enpòtan pase sa non. Lòt yo an jeneral ou ka jwenn yo apati sa yo.  Men yon egzanp lis ou ka jwenn sou entènèt la si ou tape « tableau dérivée » sou Google (gade imaj ki pi ba a). tabloderive

Sous: J. Y Baudot

Alòs, genyen kèk lòt règ nou gen pou nou wè wi, men yo pa anpil. Nou pa lwen fini. Lòt règ yo gen pou wè ak operasyon nou ka fè ak fonksyon yo. Konpozisyon nou te wè pi wo a se yon egzanp operasyon konsa, men gen lòt ankò ki pi senp tankou adisyon (oswa sòm), miltiplikasyon (oswa pwodui) 2 fonksyon. Ka kote yon fonksyon  se ekspozan yon lòt fonksyon an nou ap wè li nan yon lòt biyè. Sou entènèt la nou ap wè yon pil règ, men yon moun pa oblije konn tout: fòmil pou adisyon an ak fòmil pou miltiplikasyon an, metòd kalkil Feynman lan ta dwe sifi pou anpil sikonstans. An nou gade yo pi pre.

Derive sòm 2 fonksyon

Derive adisyon 2 fonksyon egal adisyon derive 2 fonksyon sa yo (derive yon sòm se sòm derive yo). Se definisyon derive a yo jis aplike.

Derive pwodui 2 fonksyon

Derive miltiplikasyon 2 fonksyon PA EGAL senp miltiplikasyon 2 fonksyon sa yo, malerezman. Lavi a t ap twò fasil. Se pa sa nou jwenn lè nou aplike definisyon derive a sou yon pwodui 2 fonksyon. Pou ou jwenn derive yon pwodui 2 fonksyon, genyen 2 etap: 1)pran pwodui yonn nan fonksyon sa yo ak derive lòt fonksyon an 2) pran pwodui lòt fonksyon an parapò ak derive fonksyon anvan an 3) adisyone rezilta etap 1) ak etap 2) a.

Tankou, an nou di 2 fonksyon nou yo se u(x) ak v(x)., ebyen si nou ap chèche derive pwodui yo de a, sa vle di derive u \times v, li ap egal:

im1

Se règ sa a ki pral enspire metòd derivasyon Feynman prezante nan liv li a. Se li nou pral prezante la. Kòmansman an yon ti jan teknik, men apre sou aplike l sou yon egzanp konkrè.

Metòd derivasyon Feynman lan

Si nou retounen nan fòmil pou pwodui 2 fonksyon an, nou kapab ekri li sou yon lòt fòm.

Si nou di fonksyon ki enterese nou an se f=uv, ebyen nou kapab fè f parèt nan fòmil pwodui a:

im1

im2 (Nou senpman miltipliye epi divize pa uv, sa ki boutanfen pa chanje anyen.)

Kòm f=uv, ebyen:

im3

Men nou te ka travay sou yon fòm fonksyon f ki pi jeneral toujou, tankou

im4

im5 (lè nou aplike fòmil pwodui a)

Kounye a si nou aplike règ derivasyon an chèn nan sou (u^a)' ak (v^b)', nou ap jwenn:

im6

Kounye a, si nou fè f parèt (miltipliye epi an menm tan divize pa ), nou ap jwenn:

im7

Ki vle di, apre kèk senplifikasyon:

im8

Se sou fòmil (1) sa a metòd Feynman pwopoze nan liv li a baze. Sa pa enpòtan pou yon moun konprann lojik ki mennen la a (Feynman pa menm pran tan bay tout detay nou bay la yo). Se jan pou ou aplike fòmil la ki pi enteresan. Lòt bagay nou bezwen sonje ankò anvan nou aplike fòmil la, se règ adisyon an, si nou annafè ak adisyon 2 gwo fonksyon, ebyen nou ka nik kalkile derive chak apa gras ak metòd Feynman nan epi fè adisyon 2 derive yo annapre. Pou nou aplike metòd Feynman nan, nou bezwen ekri chak blòk fonksyon sou fòm jeneral im4 a (alòs nou te ka gen plis fonksyon toujou wi, olye u ak v sèlman, se t ap menm demach la).

An nou pran yon egzanp.

An nou di nou bezwen kalkile derive fonksyon sa a:

im9

M ap jis remake li parèt sou yon fòm:

im10, kote \alpha a se 6 ki devan parantèz la.

Donk lè mwen aplike fòmil (1) an, mwen jwenn:

im11

Kote premye akolad kouche a reprezante f ankò ki nan kòmansman fòmil la, dezyèm akolad la se a ki te ekspozan u a, twazyèm akolad la se \frac{u'}{u}, katriyèm akolad la se ekspozan v a (sa vle di b ki nan fòmil lan), epi dènye akolad la se \frac{v'}{v}.  Epi sa ou tande nou fini tou wi. Alòs rete kèk senplifikasyon pou nou fè pou rann espresyon an pi senp, men derivasyon an fini la. Nan yon bat je, ou gentan « wè » derive » fonksyon an sa li ap bay, menm si fonksyon an ta long anpil.

Nan ka fonksyon ki sou fòm fraksyon yo, se menm demach la, sèlman espresyon ki pa anba ba fraksyon an nou ap bezwen voye yo anlè pandan ekspozan an ap vin negatif. Tankou si nou te genyen:

im12

Nou pa t ap bezwen panike. Nou t ap nik kòmanse remake rasin kare ki pa anba a se tankou se te ekspozan \frac{1}{2}, kidonk:

im15

Apre sa nou t ap pran tout sa ki nan denominatè a nou voye yo pa anlè, ekspozan yo t ap vin negatif lè sa a. Nou t ap genyen:

im13

Kidonk nou rive mete f nou an sou yon fòm jeneral kote nou ka aplike metòd Feynman nan fasil fasil:

im14

Bon, m ap kite ou dekouvri poukont ou rapidite ak pisans metòd sa a. Gras ak metòd sa a, menm fòmil derive kosyan \frac{f(x)}{g(x)} la (ki te konn bay tèt fè mal lekòl) ou pa oblije  memorize li ankò.

Fòmil sa ka ede nou kalkile derive pifò fonksyon nou ap kontre yo. Men gen kèk lòt sitiyasyon ki kapab koke chòt nou, lè sa nou ap bezwen 2 lòt zouti ankò ki se metòd derivasyon logaritmik lan ak metòd derivasyon enplisit la. Nou ap dedye yon biyè espesyal pou yo. Nou ap gen pou nou pale ou tou de derive ènyèm ak derive fraksyonè. Annatandan nou ap kite ou dijere sa ki la yo toujou. Pa bliye, solisyon pou ou ka vin fò a pa konplike: se bat pa kè fòmil debaz yo, epi metrize  prensip ak metòd derivasyon yo nan fè pratik.

Ki politik agrikòl pou Ayiti? (2/2)

Premye biyè nan seri sa a te prezante 4 sitiyasyon kote mache yo ka echwe. Nou te rele yo defayans mache: lè genyen ekstènalite, nan ka byen piblik yo, lè genyen enfòmasyon miwomiba ak lè chapant mache yo enpafè (tankou, lè gen monopòl). Se pa 4 sa yo sèlman ki genyen (nan yon bèl liv li soti an 2016, Tirole idantifye kèk lòt ki enpòtan anpil ki gen pou wè jistis, sikoloji moun yo ak sa li rele limit moral mache yo), men nou chwazi pa manyen aspè sa yo nan biyè sa a.

Jodi a nou pral gade 4 sitiyasyon defayans yo plis an detay atravè yon ka konkrè, sitiyasyon sektè agrikòl ayisyen an. Achak fwa nou ap eseye idantifye kèk entèvansyon leta ki te ka rezoud pwoblèm defayans mache sa yo ka lakòz yo. Pou ka rann bagay la pi senp, mwen rezime tout enfòmasyon yo pou chak defayans nan tablo nou jwenn pi ba yo epi mwen fè yon ti kòmantè tou kout sou yo.

Ekstènalite ak byen piblik

Ekondisyonalite a se yon fason yo aplike politik yo kote se sèlman moun ki adopte bon pratik ekolojik (anviwònman) ki ka benefisye èd leta yo. Yon politik ki vize sanksyone move pratik yo sanble pa twò adapte pou kontèks Ayiti a, paske moun yo vilnerab anpil. Yon apwòch ki ap chèche ankouraje bon pratik yo sanble pi adapte.

Ayiti rezève sèlman 6,25% espas nasyonal la kòm zòn pwoteje. An reyalite, ta sanble menm zòn pwoteje sa yo pa fin byen pwoteje vre. Epitou, 6,25% an piti anpil parapò ak 17% rive 27% angajman entènasyonal ayiti te pran nan kad pwotokòl Nagoya a (2010). Ayiti, se peyi nan Karayib la ki gen pi piti pousantaj la.

Anfen, gen yon gwo bezwen pase men nan enfrastrikti agrikòl yo. San pase men sa a, e san kreyasyon plis enfrastrikti, rannman yo ap toujou sa yo ye a: fèb.

Enfòmasyon miwomiba ak chapant mache enpafè

Bank yo prèske pa ofri okenn kredi agrikòl (kredi an jeneral pa toujou pi gwo sous revni bank yo). Mikwofinans lan pa toujou ofri kondisyon ki fin yès nonplis e li ap fè fas ak menm pwoblèm ki anpeche sektè labank lan penetre mache sa a (risk moral, vilnerabilite agrikiltè yo, pwoblèm aksè, bezwen kredi sektè agrikòl la ki pa menm ak pa lòt sektè yo, elt.). SYFAAH a te ka yon bon solisyon, men malerezman pwojè a pa akouche rezilta nou te ka espere yo. Kanta pou chapant mache yo, leta bezwen mennen bonjan politik pou ankouraje konkirans. Koze pou se yon ti ponyen antrepriz, biznismann ki ap kontwole yon sektè a se yon gwo fren li ye pou bon fonksyènman mache yo.

Ki politik agrikòl pou Ayiti?

Nou sot wè 4 gwo defayans mache e nou wè nan ka sektè agrikòl Ayiti a, nou jwenn tout. Sa pa etonan, paske anpil otè nan lòt peyi fè menm konsta a pou sektè agrikòl la. Yonn nan defayans yo souvan jwenn nan agrikilti peyi devlope yo gen pou wè ak anviwònman e Ayiti nou jwenn defayans sa a tou. Men reyalite Ayiti a diferan, nan sans li pa yon konsekans pratik agrikilti entansif jan sa ye nan anpil peyi devlope. Nou menm se sitou ak gwo feblès rannman nou ap fè fas, pandan nan peyi sa yo se nan chèche rannman depase limit yo rive nan enpas yo ye a.

Malgre enpòtans lòt defayans nou te wè yo, defayans ki gen pou wè ak ekstènalite yo epi byen piblik yo sanble se yo ki plis menase avni oswa menm egzistans sektè agrikòl ayisyen an. Paske si ewozyon fè pa gen tè ki ka bay manje ankò, tout lòt politik yo ap san sans. Epi degradasyon basenvèsan yo se yon malè pandje li ye sou lavi moun: plizyè siklòn ki pase deja montre jan sa ka agrave bilan yo. Pandanstan, Ministè Anviwònman (MDE) ak Ministè Agrikilti, Resous Natirèl ak Devlopman Riral (MARNDR) ap mennen yon politik san okenn koyerans kote tou de panche sou menm pwoblèm nan yon djanmankankan metodolojik ak yon kafouyay politik ki ajoute sou pwoblèm nan. Li ta bon pou yo met tèt yo ansanm pou defini yon strateji global ki genyen plis koyerans teyorik epi aplike li kòmsadwa.

Yon lòt bò, solisyon pou defayans ki gen pou wè ak chapant mache yo epi sikilasyon enfòmasyon an, se yo ki sanble pi senp, ki pa mande twòp kòb. Anpil nan yo gen pou wè ak règ, lwa nou ta dwe ka adopte san sa pa koute senkòb. Men kanta pou koze anviwònman an Ayiti, se pa pa bagay ki senp ditou paske nivo degraba li a se rezilta tout yon sistèm, epi li pran rasin nan istwa nou dènye ane sa yo men tou istwa nou depi sou tan lakoloni, jan Ricardo Parvex montre sa.

Sou baz ti refleksyon sa a, ak tout limit li genyen (gen bagay nou sèlman pase sou yo, nou pa antre pi fon ladan yo), ta sanble pou defini yon bon politik agrikòl pou Ayiti nou sètoblije mete anpil resous sou aspè anviwònman ak enfrastrikti a, pou nou ka espere jwenn bon rannman e pou agrikilti nan peyi a gen yon avni. Apre, lòt politik yo, ki dwe fèt paralèlman, tankou rechèch agwonomik, vilgarizasyon syantifik, politik ki atire envestisman epi anfen solisyon pwoblèm finansman riral yo, yo ap ka kòmanse pote rezilta toutbon. Kidonk, lapoula nou t ap konsakre pifò enèji nou nan rezoud pwoblèm ekstènalite anviwònman yo epi nan ofri plis byen ak sèvis piblik (irigasyon, kouran, edikasyon, elt.). Epi ofiramezi, pandan enpòtans pwoblèm sa yo kòmanse diminye, nou t ap ogmante pousantaj resous ki konsakre pou kreye mache agrikòl ki konpetitif toutbon.

 

Remèd SIDA: yon match biznis-lasante

Se sitou sou yon ankadre nan liv Bénassy-Quéré et al. (2012) la, 
"Politique économique", biyè sa a chita.

Soti nan lane 2000 rive nan lane 2010, pri tretman kont maladi SIDA bese soti 10 000 USD pou rive nan 116 USD, pou chak malad, yon degrengolad ki reprezante prèske 99% kantite kòb sa te konn koute an 2000 lan. Youn nan rezon degrengolad pri sa, se paske yon antant komèsyal te vin pèmèt kèk peyi ki pa devlope (tankou Lend) pwodui medikaman sa yo poukont yo malgre se gwo konpayi famasi nan peyi rich yo ki te gen brevè sou medikaman sa yo, sa vle di fabrikasyon medikaman sa yo te rele yo chèmèt chèmetrès e lòt moun pa sanse gen dwa pwodui yo san konpayi sa yo pa bay otorizasyon pou sa.

An reyalite, se gwo konpayi sa yo ki te fikse pri medikaman SIDA yo twò wo pou yo te ka fè bonjan benefis. Ti peyi yo an nik jwenn posiblite pou pwodui medikaman sa yo, sa ou tande a pri a pran bese, paske pwodiksyon an pa koute chè pase sa! Men fòk nou fè atansyon: pwodiksyon an ka fasil, li gen dwa pa koute chè pase sa e pri famasi yo gen dwa twò wo vre parapò ak depans sa koute pou ou pwodui medikaman sa yo, men nou pa dwe bliye pou konpayi sa yo te rive dekouvri medikaman sa yo epi teste yo, sa te mande gwo envestisman. An reyalite se kòmsi ti peyi yo te pran daso sou pil rechèch gwo konpayi famasi sa yo fin redi fè. Men jan nou di a, se kòmsi…se pa konsa sa ye toutbon si nou antre lòt konsiderasyon ki pa gen pou wè sèlman ak ekonomi (listwa, politik, elt.). Antouka…

Se vre, zafè gwo konpayi ki bay lajan plis enpòtans pase sove lavi moun nan se yon pwoblèm, men yon lòt bò si yo pa ka fè benefis yo vize a, si pwopriyete entèlektyèl (espesyalman sa yo rele pwopriyete endistriyèl la) yo genyen sou medikaman yo dekouvri yo pa pwoteje, yo gendwa dekouraje, sispann envesti epi konsa rechèch la gendwa fè mwens pwogrè.

Kisa nou panse? Pito rechèch yo fèt menm si moun ki bonjan nan bezwen yo pa gen lajan pou yo benefisye? Lè sa a, ki itilite rechèch la? Oswa pito nou sove moun nou ka sove kounye a, san pèdi tan, menm si alavni gwo konpayi famasi sa yo dekouraje fè rechèch malgre se yo ki gen mwayen ekonomik pou fè gwo kalite rechèch sa yo? Ki wòl leta ni peyi rich yo, ni peyi devlope yo te ka jwe nan dosye sa? Ant sove lavi malere, e ankouraje rechèch, kibò solisyon pwoblèm sa chita? Kisa nou panse? Men pi gwo kesyon pou nou poze a se èske se pa yon fo dilèm etik?

 

 

Ki politik agrikòl pou Ayiti? (1/2)

Nan seri biyè sa a, nou pral gade ansanm kèk politik agrikòl teyori byennèt la nan ekonomi pèmèt nou jistifye. Chaje teyori nou ta kapab rale pou nou analize sitiyasyon sektè agrikòl ayisyen an epi imajine kèk solisyon, men pou kounye a nou ap konsantre nou sou ekonomi byennèt la ki yonn nan teyori ekonomik yo plis rale pou jistifye entèvansyon leta nan ekonomi an.

Men anvan nou antre nan kè diskisyon an, li ap bon pou nou fè yon ti prezantasyon rapid rapid sou Ayiti, agrikilti li, apre sa pou nou gade deba sou aksyon leta nan ekonomi an-espesyalman nan sektè agrikòl la. Apre sa nou ap pare pou nou gade ki eleman teyori byennèt la pote nan deba sa a ak kòman yo ka adapte ak reyalite agrikilti peyi a.

Soti depi lè ti konkonm t ap goumen ak berejèn

An nou soti dèyè nèt pou nou ale devan. An 1804, yon revolisyon esklav nan koloni franse yo te rele alepòk Sendomeng lan te chavire yon sistèm plantasyon monokilti esklavalajis Kolon franse yo te tabli. Lojik (si nou ka rele sa lojik) sistèm sa a te fè koloni an tounen yon sous matyè premyè pou Metwopòl la san posiblite fè afè ak lòt gwo pisans alepòk yo. Men koloni Sendomeng lan an nik fin pran endepandans li pou li vin tounen Ayiti, sa ou tande a yon  seri kontradiksyon-hinghang reparèt tèt yo. Espesyalman, nouvo nasyon an pa t ka jwenn yon antant sou fason pou tè yo ak richès yo depataje ant Nouvo Lib yo ak Ansyen Lib yo- sa vle di, pou pi fò, pitit Kolon yo te degèpi yo.

Anpil bagay pase depi lè a jouk nou rive an 1915, lè okipasyon meriken an ki t apral dire 19 lane. Anvan sa, Ayiti t ap fè fas ak gwo pwoblèm enstabilite politik. Pandan okipasyon sa a ki t apral fè anpil san Ayisyen-sitou san peyizan- koule san bliye dappiyanp ki te fèt sou resous peyi a, te kanmèm gen yon seri envestisman enteresan ki te fèt nan sektè agrikòl la, sitou nan sa ki gen pou wè ak enfrastrikti agrikòl.

1957: François Duvalier (Franswa Divalye) pran pouvwa a, annapre li tabli yon diktati fannfwa-zagoloray. Pandan diktati a, majinalizasyon peyizan yo, ki te deja yon reyalite t apral vin pi grav (Bastien-1951- rapòte tout nan lane 1940 yo, gen peyizan nan mòn ki te kontinye ap priye pou Wa, Rèn ak Dofen Lafrans lan tèlman yo te izole parapò ak rès peyi a). Prelèvman lajan Leta santral t ap fè sou ti peyizan yo t ap toupizi yo san yo pa jwenn anyen serye an retou.

1986: Atravè yon dechoukay, popilasyon an koupe fache ak rejim diktati a. Konstitisyon 1987 la deklare defini demokrasi nou an. Men yon seri faktè, tankou enstabilite politik, etranje ki ap foure bouch nan zafè peyi a, anbago Etazini ak lòt gwo peyi yo (pandan peryòd sa a, 1991-1994, pwodiksyon agrikòl peyi a pèdi anpil nan valè li epi anpil pyebwa koupe tou, sa ki t apral agrave sitiyasyon anviwònman an), kriz ekolojik, politik komèsyal peyi a chwazi oswa yo fè presyon sou li pou li adopte yo, gaspiyaj kòb Petro Caribe a ak koripsyon an jeneral, move gouvènans, elt. t apral mete ansanm pou rann tranzisyon demokratik la konplike epi anpeche sitiyasyon moun pwovens yo amelyore. Dapre Bank Mondyal (2014) e jan sa parèt nan grafik pi ba a, soti 2000 rive 2012, to povrete a an Ayiti bese (31% al nan 24%), pa vil yo poukont pa yo pèdi plis pwen pousantaj toujou (21% al nan 12%), kanta pou sa zòn Pòtoprens lan menm li bese soti 20% al nan 5% pandan pa zòn pwovens yo…rete nan menm nivo 38% li te ye an 2000 la! Kidonk moun pwovens yo toujou deyò wonn nan. Dayè, Ayiti se yonn nan peyi ki gen plis inegalite nan mond lan. Pou yon analiz detaye sou istwa agrikòl peyi a, gade liv Sebatien Hilaire (1995) la, Le prix d’une agriculture minière.

Sous: Bank Mondyal (2014)

Alèkile, chif nou sot wè yo ak ti rale istorik sa nou sot fè a dwe pouse nou poze kesyon sou diskou ofisyèl ki ta vle fè kwè Ayiti se yon peyi « esansyèlman agrikòl » la epi Agrikilti se yon priyorite pou gouvènman yo (menm si pwa agrikilti nan bidjè a gen tandans ogmante depi kèk ane). Dayè, an nou pwofite, rapid vit, gade pi pre pwofil sektè agrikòl Ayisyen nan kontèks ekonomi peyi a an jeneral.

Peyi esansyèlman agrikòl: palemwadsa!

Patisipasyon agrikilti nan PIB peyi a mwens pase 25% jounen jodi a, sa ki antre nan kad yon degrenngolad enpòtans li nan ekonomi an pandan sektè tèsyè a (sèvis, komès) ap vale teren nan pwen pou gen otè ki di ekonomi peyi a ap tèsyarize li. Men yon lòt bò, nou p ap bliye sektè agrikòl la kontinye bay nenpòt 50% popilasyon aktif peyi a travay. Apre sa, se 48% sèlman nan manje ki gen nan peyi a pou moun manje ki se pwodiksyon nasyonal. Rès la se sitou enpòtasyon ak yon pati ki se èd alimantè peyi a resevwa. Sa pa t toujou konsa. Te gen yon lè, pwodiksyon peyi a te sanse sifi pou bay peyi a manje. Men sa se yon lòt istwa. Jodi a, nou sitou enpòte pwodui endistriyèl (30%), manje, bwason ak tabak (23%) ak petwòl (20%). Akoz Lwa Hope la nan kontèks apre-tranblemanntè a, jodi a pifò ekspòtasyon nou se pwodui tekstil ki fèt nan faktori (80% ekspòtasyon yo), sèlman 2.9% ki soti nan sektè primè-agrikòl la. Se sitou pwodiktè yo, enpòtatè yo, sara yo, gwosis yo ak detayan yo ki asire distribisyon pwodui yo fè yo rive jwenn konsomatè a.

Vilaj Jeantilhome, Mòn Lasèl

Pifò peyi a se mòn (nou pa pote non Ayiti a, ki vle di « tè mòn », pou bèl twal). An reyalite, 80% peyi a se mòn e 60% tè yo gen pant ki depase 40%. Zòn ki resevwa plis lapli a nan sidwès peyi a pandan zòn ki resevwa mwens lapli yo nan nòdwès peyi a. Lèfini, an Ayiti, nou gen 2 sezon lepli ak 2 sezon lesèk menm si konn gen ti varyasyon sot nan yon zòn al nan yon lòt,. Genyen plis tè ki kiltive pase kantite tè ki ta dwe kiltive yo.

Peyizan ayisyen yo fè agrikilti pou yo ka viv (sibzistans) ak pou yo fè kòb (nan vann pwodui yo sou mache a). Men kanmèm, dènye resansman agrikòl la, 2008-2009, te revele nenpòt 60% eksplwatasyon yo di premye objektif yo se vann, apre sa asire pwòplamanjay yo (otokonsomasyon).

Ki manje nou pwodui? Bon, pou pwodiksyon vejetal, nou sitou fè sereyal (mayi, pitimi, diri-prèske 40% sifas agrikòl yo kiltive yo se pou sereyal e 21% sifas sereyal yo se monokilti), pwa, legim, fwi ak nwa, pistach, elt. Pou pwodiksyon animal, nou gade kabrit, bèf, kochon (pou peyizan an, sa yo ka sèvi tankou lajan sere fon fon), ak tou poul, pijon, kodenn…(pou peyizan an sa yo ka jwe wòl lajan sere yo ka itilize trapde si yo angaje). Dapre dènye resansman an, 52% agrikiltè yo pa konn li ak ekri e 52% te genyen ant 35 ak 54 lane, kidonk popilasyon agrikòl la jèn kanmèm.

Yonn nan gwo pwoblèm-makfabrik agrikilti nou an se kesyon tè a, kesyon fonsye a. Yon bò, tè yo fin fè miyèt mòso tank jenerasyon ap pase. Jodi a yon jaden an mwayèn mezire 0.5 ekta sèlman. Sa sitou pran rasin nan fason chak eritye jere tè endivizyon yo poukont pa yo a oswa jan yo ka apiye sou atik 674 Kòd  Sivil ayisyen an pou reklame yon  separasyon fòmèl. Tout sa patisipe nan fè tè yo vin fè miyèt mòso a. Michèle Oriol akVéronique Dorner fè yon bèl rale sou kesyon endivizyon ak dwa fonsye a an Ayiti.

Yon lòt bò, gen yon sitiyasyon ensekirite fonsye jeneral nan peyi a. Sa vle di anpil moun, anpil peyizan ap sèvi ak tè san yo pa ka pwouve tè yo se pa yo. Endivizyon an se yonn nan koz yo. Kèk lòt koz ensekirite fonsye a se: tranzaksyon tè enfòmèl, fèmaj tè ki dire twòp tan, dappiyanp sou tè absanteyis yo ak anvayisman tè Leta. Ensekirite fonsye a se yon pwoblèm paske li vle di 1) nenpòt lè moun nan ka pèdi tè a 2)akoz risk pou li pèdi tè a, sa ka fè li pa pran swen li oswa envesti ladan jan li t ap fè sa si pa t gen ensekirite fonsye. Ta sanble nenpòt 75% tè pwovens yo se enfòmèlman peyizan yo ap jere yo, sou baz lizay ak koutim. Kesyon tè sa a se yon kesyon ki sansib anpil, anpil moun ki al manyen dwèt yo boule. Li t ap mande, anplis revizyon lwa yo, yon bon kadas ak yon bon refòm agrè tou. Men sa tou se yon lòt pawòl…

Menm si plen aspè ki pa parèt nan ti prezantasyon ki sot fèt la sou sektè agrikòl Ayiti a nan kontèks ekonomi peyi a, li ta dwe sifi pou chita kontèks la ak anje yo pou lè nou pral aplike ekonomi byennèt la pou idantifye pwoblèm yo pi klè epi pwopoze solisyon politik agrikòl ki adapte. Men anvan nou rive la, an nou gade poukisa gen yon deba sou entèvansyon leta nan ekonomi an ak kòman deba sa a evolye.

Mache-Leta: yon istwa Kòkòt ak Figawo?

Yon fason senp (men ki chaje limit) nou kapab imajine rapò Leta avèk ekonomi an se trase yon liy, mete leta nan yon pwent epi mache a nan yon lòt pwent. Nan pwent mache a, kijan bagay yo fonksyone? Ebyen se ta kòmsidire men envizib mache a t ap bat pou malgre chak moun ap defann pwòp enterè yo, san yo pa konnen, yo patisipe nan defann yon enterè kolektif epi rive anntann yo sou yon pri ekilib.  Hayek (1945) te gen yon espresyon li te itilize pou sa, li te prezante kapasite mache a genyen pou li konsantre tout enfòmasyon enpòtan yo nan pri pwodui yo kòm yon « mèvèy ». Nan ki sans li se yon mèvèy? Imajine si se yon grenn moun poukont pa li ki t ap planifye tout aktivite sa yo! Fòk li ta panse ak tout ti bagay: sa moun yo renmen, sa yo bezwen, konbyen yo pare pou peye pou li, ki kantite yo prevwa achte, elt. Nan yon peyi ki gen plizyè milyon moun, li difisil pou imajine yon grenn moun (oswa yon enstitisyon) ta ka fè tout travay sa poukont li. Poutan, anpil fwa, mache a rive fè travay sa kanmèm byen, san pèsonn pa panse ak sa. Gedankenexperiment sa a (Eksperyans panse) nou sot fè a tou mennen nou nan lòt pwent egzanp nou an, ki se Leta.

Aksyon Leta a nan ekonomi, konpare ak pa mache a, ta plis sanble ak yon « men vizib », yon men nou ka wè. Mak fabrik leta se kapasite li genyen pou li finanse tèt li gras ak sa yo rele fisk la (gwoso modo, lajan taks ak enpo nou yo). Anplis lajan li pran sou moun yo ki gentan yon aksyon, Leta konn sèvi ak lajan sa yo pou li swa fè depans sou mache yo pou kapab enfliyanse bagay yo, swa distribye lajan oswa byen/sèvis (sibvansyon, èd, sèvis leta yo, elt.). Men aksyon leta pa rezime ak yon koze lajan oswa pwogram. Desizyon li, pawòl li tou konn enfliyanse bagay yo. Desizyon ki pi evidan ki vin nan tèt nou se lwa yo. Lwa yo bay yon kad legal ki defini epi garanti dwa popyetè yo. Tankou, se lalwa ki di men kilè yon moun ka di li posede yon tè e ak ki kondisyon li ka itilize l, vann li, elt. Menm si an reyalite bagay yo pi konplike toujou (koutim ak tradisyon konn pi fò pase lwa yo pafwa, jan nou te wè sa lè nou t ap pale de ensekirite fonsye a), san lwa sa yo nou te ka pa dakò sou anyen e sa te ka rive okenn echanj pa janm posib.

Kidonk, modèl Leta nan yon pwent, mache a nan yon pwent lan chaje limit. 2 gwo limit mwen ap site se: 1) Li bay enpresyon ekonomi an rezime ak sa k ap pase sou mache yo sèlman. Christine Delphy, nan liv L’ennemi principal (Economie politique du patriarcat) a, fè yon kritik konsa kote li raple nou plen tranzaksyon ki ap fèt deyò mache a tou, anndan fanmi yo pa egzanp (tankou transfè patrimwàn ak eritaj familyal yo) 2) Leta pa dekonekte ak mache yo. Menm si tou de pa t toujou egziste nan listwa sou fòm yo ye jounen jodi a (finalman se 2 enstitisyon ki resan), jounen jodi a nou pa ka separe yo. Relasyon yo a plis sanble yon relasyon Kòkòt ak Figawo: yonn pa mache san lòt. Distenksyon sa a, si nou fè l ak si nou pa fè l, kapab genyen gwo konsekans epistemolojik sou fason nou ap analize fenomèn ekonomik yo. Nou gen pou nou tounen sou sa, men annatandan si ou vle ou kapab li yon bèl tèks Gislain ekri sou sa (men mwen avèti nou: tèks la gen dan).

An nou gade kòman, depi 20yèm syèk la deba sou relasyon ant Leta ak ekonomi an evolye. Nan kòmansman 20yèm syèk la, teyori Keynes yo t apral sèvi pou jistifye entèvansyon Leta nan ekonomi an. Paralèlman te gen yon wounouwounou parapò ak koze pou Leta ap planifye ekonomi an, lakay otè tankou Hayek, sandout paske sa te gen ti resanblans ak ekonomi sosyalis-kominis yo. Men sa pa t anpeche « Leta sosyal » la devlope, yon leta ki peze anpil nan fonksyònman ekonomi an, nan peryòd Apre-Gè a. An 1959, Musgrave te gentan idantifye 3 gwo fonksyon leta ka jwe nan ekonomi an: yon fonksyon alokasyon pou asire l yo sèvi ak resous yo yon fason ki efikas, yon  fonksyon redistribisyon pou asire l gato a byen separe, epi yon fonksyon  estabilizasyon pou asire l pa gen twòp monte desann ak dezekilib nan ekonomi an.

Men kriz petwòl yo ta pral fè anpil moun poze tèt yo kesyon sou pètinans entèvansyon leta yo. Paralèlman, paradigm liberal la t ap penetre ti pa ti pa zansèt Oganizasyon Mondyal Komès la (OMK), sa yo te rele GATT la. Men, toutpandan Leta t ap resevwa kritik sa yo pou prezans li anpil moun te twouve ki plis bay pwoblèm olye li rezoud pwoblèm ekonomik yo, sektè agrikòl la yo te toujou trete li tankou yon ka apa, yo pa t kesyone entèvansyon leta nan sektè sa a e menm gen agiman ak teyori yo te devlope espre pou montre kòmkwa sektè sa pa yon sektè tankou tout lòt yo (farm problem) e entèvansyon leta a genyen tout sans li nan ka sa a.

Men politik agrikòl yo tou t apral finalman pran kèk frap (espesyalman nan kad deba Uruguay Round yo ki t apral finalman akouche OMK). Deba sa a, ki te sitou ap dewoule ant peyi rich yo, t apral touche peyi an devlòpman yo toutbon sandout atravè premye politik ajisteman estriktirèl FMI yo pou peyi ki gen dèt yo. Nan kad politik sa yo, yonn nan kondisyon yo te bay peyi sa yo swadizan pou ede yo reprann fòm kò yo, se redui depans leta yo.  An Ayiti, politik sa yo kòmanse touche nou nan fen ane 80 yo, yo akselere yo nan mitan ane 90 yo. 2 gwo konsekans ki gen rapò ak agrikilti nou : 1) se apati epòk sa a pwodui enpòte kòmanse ap antre libelibè sou mache nasyonal la, san twòp baryè komèsyal pandan anpil nan peyi rich sa yo (tankou Etazini) te kontinye ap soutni agrikilti pa yo e kontinye fè sa jouk jounen jodi a. 2) Gen yon seri sèvis Ministè agrikilti te konn bay li vin pa ka bay yo ankò. Yon egzanp resan ki ka montre nou akisa yon politik ajisteman estriktirèl ka sanble e ki pwoblèm li ka poze se sa ki te pase an jiyè 2018 la ki te konsekans yon antant ant Leta ayisyen ak FMI pou redui depans leta yo, espesyalman atravè eliminasyon sibvansyon gaz la.

Men an jeneral, menm anwetan konsiderasyon politik sa yo ki pa fòseman gen anyen pou wè ak ekonomi vre, kesyon pètinans entèvansyon leta nan ekonomi an, e sa gen ladan sektè agrikòl la, merite poze. Pou yon senp rezon dapre m: lajan leta yo gen yon kou opòtinite. Sa vle di pou tout depans leta ap fè, gen yon lòt bon kote li te ka fè depans sa yo: kidonk fòk li ka esplike pouki se la li chwazi depanse li olye li depanse li yon lòt kote. An gwo, sa vle di resous yo limite e bezwen yo anpil. Nou pa ka ap itilize resous yo vaykevay. E se la menm teyori yo kapab itil, paske yo gide nou nan aksyon nou yo, yo evite nou pati nan tout direksyon tankou chen fou, yo pèmèt nou konsantre efò yo sou kèk pwen enpòtan epi gen yon ide sou konsekans aksyon nou yo anvan menm nou poze aksyon sa yo. Se sa nou pral wè nan rès biyè sa a, nan ka teyori byennèt la, apre nou fin prezante gran pwen li yo.

Kite l mache!

An gwo, men sa nou pral pale. Gen yon teyori konsomatè. Gen yon teyori pwodiktè. Yo fè 2 teyori sa yo rankontre pou fòme yon teyori ekilib jeneral ki konsène tout ekonomi an. Dènye teyori sa a di gen yon sistèm pri pou tout mache yo met ansanm ki kapab fè finalman òf global la egal demann global la. Lè sa fèt, sa vle di lè pa gen ni eksè ni mank nan ekonomi an, yo di ekonomi an an ekilib. Ekilib sa a se yon ekilib jeneral. Rezònman sa nou sot fè li pou tout ekonomi an, men nou kapab fè li pou yon sektè oswa menm pou yon grenn pwodui apa: lè konsa yo di se yon ekilib pasyèl. Nou ap gen pou nou devlope tout sa yo fòmèlman lè nou fin genyen tout zouti matematik nou gen bezwen yo nan djakout, tankou zouti Analiz matematik yo (nou kòmanse deja), teyori ansanm, kalkil vektoryèl ak kalkil matrisyèl,aljèb an jeneral ak kèk eleman topoloji. Lè nou ap fè pil matematik sa yo, se pa san rezon, yo pral ede nou pi devan. Men mwen pwomèt nan biyè sa jodi a p ap gen yon grenn fòmil matematik.

Ekilib echanj nou sot di ki ka egziste sou mache yo, yo rele li yon ekilib Walras. Baz analiz ekilib jeneral la te gentan poze depi sou Walras nan fen 19yèm syèk la. Gen plizyè lòt otè ki te pote kontribisyon enpòtan, tankou Edgeworth (nosyon bwat Edgeworth la ak nosyon koub endiferans lan) ak yon pakapala ki se Pareto (li te entwodui kritè efikasite ki rele kritè Pareto a: yon repatisyon li efikas si li enposib pou ou ogmante satisfaksyon yon moun (amelyore byennèt li) san ou pa retire sou byennèt pa yon lòt moun, lè konsa yo di repatisyon sa a se yon optimòm Pareto). An 1920 tou, Pigou, ki te yon elèv Marshall -yonn nan gwo tèt ekonomi modèn nan- te pibliye yon liv ki te poze fondasyon ekonomi byennèt la (kote li pote limyè sou yon bann kesyon epi aplike zouti yo pou analize kèk sitiyasyon konkrè). An 1954, Arrow ak Debreu, de ekonomis ki te resevwa Pri Bank Syèd nan syans ekonomik lan, t apral demontre matematikman 2 teyorèm ki jodi a pote non teyorèm fondamantal ekonomi byennèt la tèlman yo enpòtan. Yo se yon aboutisman teyorik enteresan, ki ta sanble montre koyerans (entèn) ekonomi neyoklasik la, ki se kouran dominan an aktyèlman nan ekonomi. Kisa teyorèm sa yo aprann nou?

Premyèman. Lè yon seri kondisyon reyini (nou ap tounen sou yo pi ba), ebyen tout ekilib walras ap verifye kritè efikasite Pareto a, sa vle di tout ekilib Walras se yon optimòm Pareto. Men yon fason senp nou ka di sa: depi kèk kondisyon verifye, nou kapab fè mache yo konfyans pou mennen ekonomi an nan yon ekilib, e ekilib sa a ap toujou efikas, san gaspiyaj. An dezyèm, yo demontre, tout optimòm Pareto ki ta enterese ou, gen yon fason ou ka jwe sou repatisyon resous yo okòmansman pou w jwenn yon ekilib Walras ki konfonn ak optimòm Pareto sa a. Sa vle di: si solisyon mache a jwenn nan pa ta satisfè ou malgre li efikas (egzanp:ou gendwa panse li pa ekitab, ou ka panse separasyon gato sa a pa « jis ») ou kapab toujou idantifye yon solisyon ki pi « bon » dapre ou pami tout solisyon ki efikas yo epi ou jwe sou resous moun yo (sa yo rele dotasyon inisyal moun yo) apre sa ou kite mache a fè travay li, teyorèm nan bay garanti ekilib ou ap vin jwenn nan ka koresponn egzakteman ak solisyon ou te vize a.

Tout sa ka parèt abstrè (an reyalite yo abstrè, menm pou yon ekonomis). Men konsekans yo enteresan anpil. An reyalite, malgre teyori sa ta sanble dekouraje leta aji sou ekonomi an, malgre li sanble di nou nou mèt « kite l mache » se konsa nou ap jwenn pi bon rezilta yo, se teyori sa a ankò yo konn rale pou jistifye entèvansyon leta…Kòman sa? Ebyen pou teyori a ak teyorèm fondamantal byennèt yo kenbe, gen yon seri kondisyon strik ki pou verifye. Pwoblèm nan, se raman, pou nou pa di janmè, kondisyon sa yo verifye nan ekonomi an. Kidonk, ekonomis yo ankò, chak fwa yo ka montre yonn nan kondisyon sa yo pa verifye, yo konn sèvi ak sa pou di mache yo echwe (gen yon defayans mache) kidonk gen bezwen pou leta ta antre vin korije sitiyasyon an.

Se konsa moun ka sèvi ak yon teyori ki sanble ankouraje liberalis (kite mache yo mache) pou jistifye entèvansyon leta nan ekonomi an. Kidonk, li vin enpòtan pou nou konnen ki kondisyon sa yo ki dwe verifye a pou teyori a kenbe a, ki konsekans sa genyen lè yonn nan kondisyon sa yo pa verifye, epi ki aksyon ki ka poze pou korije defayans sa yo, espesyalman ki aksyon Leta ka poze pou korije sitiyasyon an. Se sa nou pral wè nan rès biyè a.

Mache yo echwe

Genyen 4 gwo sitiyasyon kote mache yo ka echwe akoz kèk kondisyon ki pa verifye.

  1. Lè genyen ekstènalite  nan ekonomi an
  2. Lè genyen byen piblik oswa byen kolektif
  3. Lè genyen enfòmasyon miwomiba oswa asimetri enfòmasyon)
  4. Lè konpetisyon an, konkirans lan pa pafè (konpetisyon enpafè)

Ekstènalite se lè aksyon yon moun afekte byennèt yon lòt moun san pa gen konpansasyon oswa reparasyon.  Egzanp klasik la se yon moun k ap fimen bò kote yon lòt moun ki pa renmen sa. Nan ka sa a, se yon ekstènalite negatif paske konpòtman moun k ap fimen an retire nan alèz lòt moun nan. Nan agrikilti, yon egzanp ekstènalite negatif se lè yo koupe yon pyebwa nan yon mòn san plante lòt nan plas li: konpòtman sa a ogmante chans pou gen inondasyon pi ba a. Men gen ekstènalite pozitif tou. Yon egzanp: chak yon moun achte yon telefòn nan yon konpayi, san li pa konnen, li ogmante valè telefòn lòt kliyan konpayi a te gentan achte yo paske plis gen kliyan nan yon konpayi telefòn se plis sa enteresan pou kliyan yo (tankou la, yo ap ka pi fasil kominike antre yo). Nan agrikilti, yon egzanp klasik ekstènalite se ka yon pwodiktè siwo myèl. Myèl li ap leve yo (abèy yo) kapab patisipe nan polinizasyon jaden vwazen yo.

Men sa nou ap remake, an jeneral, moun yo pwodui ekstènalite yo san yo pa menm konn sa: yo pa toujou konsyan benefis aksyon yo a oswa tout domaj li lakoz lòt moun. Sa se yon pwoblèm grav, paske moun nan lè konsa pran desizyon li yo san li pa pran ankont yon enfòmasyon enpòtan konsa. Tankou peyizan ki ta koupe pyebwa pou li jwenn plis espas pou li fè jaden nan mòn nan kapab patisipe, san li pa konnen, nan gwo inondasyon ki pral neye zòn pi ba yo lè sezon lepli ak siklòn. Kidonk egzistans ekstènalite yo fè swa gen pwodiksyon depase limit (ekstènalite negatif), swa pa gen ase pwodiksyon (ekstènalite pozitif).

Pou pwoblèm asimetri enfòmasyon an, mwen ekri yon biyè men longè sou li deja, Yo pa konn achte chat nan sak. Mwen ankouraje ou al li li, si ou pa ko fè sa.

Pwoblèm byen piblik, byen kolektif e menm byen lakomin yo, se yon lòt gwo pwoblèm ankò ki gen ti resanblans ak pwoblèm ekstènalite pozitif yo te poze a. Yon byen piblik se yon byen tout moun ka jwi gratis ti cheri e san sa pa nwi pèsonn. Tankou, lè mwen nan lari, lè mwen ap respire a m pa peye pou li e kèlkelanswa kantite lè mwen respire a, sa p ap retire yon yota sou lòt moun ki bezwen yo, yo ap ka kontinye respire alèz kou blèz. Poutèt byen piblik yo gratis ti cheri, poutèt pèsonn pa ka anpeche ou konsome yo, yo konn di yonn nan mak fabrik yo se aspè san-eksklizivite yo a. Lòt mak fabrik la se aspè san-rivalite yo a, sa vle di yon moun k ap konsome yo pa ka ankonbre lòt moun anpeche yo konsome li jan yo ta vle, pa gen ankonbreman, pa gen blokis, tout moun jwenn. 2 karakteristik sa yo bay pwoblèm paske kòm byen sa yo pa pou pèsonn e an menm tan yo pou tout moun, jan pwovèb la di a yo tankou kabrit plizyè mèt, yo ka mouri nan solèy. Gen chans pou pèsonn pa enterese pwodui yo.

Apre sa, lòt pwoblèm nan gen pou wè ak yon feblès nan chapant mache yo menm. Nou te gentan fè plizyè rale sou chapant mache yo sou kont Facebook nou an, nou p ap repete tout sa nou di deja yo. An rezime, mache yo fonksyone pi byen lè gen bonjan konkirans. Lè kondisyon sa pa verifye (tankou nan ka yon monopòl kote se yon grenn antrepriz sèlman k ap fè lalwa), sa ka ankouraje antrepriz yo montre pri yo, fè konplo pou kenbe pri yo wo, elt. Nou deja wè ki kalte pwoblèm sa ka poze.

Foto pi ba a rezime sa chak defayans mache nou sot wè yo ye, ki pwoblèm yo poze epi ki solisyon ki egziste.

Nan pwochen biyè ki ap suit biyè sa a, nou ap gen pou nou gade nan ka Agrikilti Ayiti a, si gen nan defayans mache sa yo nou ka idantifye, epi ki solisyon, ki politik agrikòl defayans sa yo ta ka jistifye, sou baz teyori nou sot wè a. Rete branche.

 

 

Nouvo sesyon, nouvo liv

Pou sesyon sa a, mwen gen plizyè liv mwen bay tèt mwen objektif pou m li ki plizoumwen gen rapò ak ekonomi. M ap pataje lis la avèk nou pandan m ap envite nou reponn yon sondaj kote nou ap di mwen kilès nan liv sa yo, omwen, nou ta renmen m ba nou yon fidbak sou li lè m fin li l. Liv ki gen plis vòt la mwen ap fè yon biyè sou li. Bon dimanch!